Categorie: Holland

Holland

De vroegste munten die in het gebied van het tegenwoordige Holland geslagen werden waren zilveren penningen op naam van de Hollandse graven. Er zijn de laatste tijd ook veel anonieme penningen bekend geworden die mogelijk ergens in Holland geslagen zijn door de vroegste Hollandse graven. Het oudst bekende Hollandse munthuis is waarschijnlijk Rijnsburg. Hier zijn in de vroege 11e eeuw penningen geslagen onder graaf Dirk IV. Verder is er incidenteel gemunt te Leiden (Floris I), Vlaardingen (Floris II), Medemblik (Floris V), en Middelburg (Willem V). De belangrijkste muntplaats was echter Dordrecht, hier zijn de meeste middeleeuwse en provinciale munten geslagen.

Het oude Hollandse gravenhuis ging met de dood van graaf Jan I (zoon van Floris V) eigenlijk verloren. Jan I werd opgevolgd door Jan I van Henegouwen (neef van Floris V) en heette in Holland Jan II. Door deze opvolging van een Henegouwse graaf ontstond een personele unie tussen Holland en Henegouwen welke zou duren tot aan de afzwering van Philips II in 1581. Na bestuurd te zijn door enkele Henegouwse graven werden vanaf 1345 enkele Beierse hertogen graaf van Holland (Willem V, Albrecht van Beieren, Willem VI en Jacoba van Beieren). In 1433 werd Jacoba van Beieren gedwongen om haar neef Philips de Goede, hertog van Bourgondië, als graaf van Holland en Henegouwen te erkennen. Hierdoor maakte Holland voortaan deel uit van het Bourgondische rijk en stond bekend als “de landen van herwaarts over”. Via Maximiliaan en Karel V ging Holland over in handen van het Habsburgse huis. Na de dood van Karel V kreeg de Spaanse tak van het Habsburgse huis het hier voor het zeggen. Deze Spaanse tak was Philips II, de zoon van Karel V.

Onder Philips II begon in Holland een woelige tijd. Zijn vertegenwoordiger, Don Alvarez de Toledo (beter bekend als Alva), maakte zich hier in Holland niet populair. Inquisitie, bloedraad en nieuwe hoge belastingen brachten het volk steeds meer in beroering. Het kwam zelfs tot een regelrechte opstand met als aanvoerder Willem van Oranje. Grote delen van Holland werden vrij gemaakt van Spaanse overheersing en te Dordrecht werden zelfs munten geslagen op eigen initiatief en gezag. Men introduceerde nieuw kopergeld en later een eigen zilveren munt, de leeuwendaalder. Deze munten werden ver boven hun werkelijke (intrinsieke) waarde uitgegeven. Het geld dat met deze overwaardering verdiend werd investeerde men in de oorlogvoering tegen Spanje. De eerste koperen munten dragen nog wel het devies van Philips II, DOMINUS MIHI ADIUTOR, de Heer is mijn helper, maar het wapen van Oostenrijk-Bourgondië is op deze munten vervangen door het wapen van Holland met de klimmende leeuw.

De latere oorden en de later geslagen duiten kregen in plaats van het oude devies van Philips II nu een geheel eigen devies, namelijk: AUXILIUM NOSTRUM IN NOMINE DOMINI, onze hulp is in de naam des Heeren. Voortaan kwamen op de Hollandse koperen munten alleen het Hollandse wapen voor en een vrouw figuur zittende in een tuin, de zogenaamde Hollandse maagd. Zij wijst met haar rechterarm naar de hemel als teken van het vertrouwen op de Heer. Op latere types werd dit een leeuw staande in een tuin met een speer in de hand waar boven op een vrijheidshoed prijkt.

Vanaf 1323 viel ook Zeeland onder het beheer van de Hollandse graven. Daarom staat er op de vroege Hollandse munten een verwijzing als graaf van Zeeland (comes Hollandia et Zelandia, graaf van Holland en Zeeland). Na de afzwering van Philips II werd Zeeland echter steeds meer een individueel gebied en in 1580 richtten de Staten van Zeeland zelfs een eigen munthuis op. Holland heeft zich enige tijd fel verzet tegen de oprichting van deze munt. Toen het Zeeuwse munthuis echter een blijvende zaak bleek staakte Holland zijn verzet en verdween de verwijzing naar Zeeland van de Hollandse munten.

De muntstad Dordrecht

Dordrecht was sinds de 13e eeuw de belangrijkste muntplaats van het gewest Holland. In 897 wordt in een geschrift de stad Dortsmonde genoemd. Mogelijk wordt hier Dordrecht mee bedoeld. In de 11e eeuw genoemd als Thuredrech en in 1064 genoemd in een schenkingsakte van de Duitse keizer Hendrik aan bisschop Willem van Utrecht. Dordrecht verkreeg stadsrechten in 1220 van graaf Willem I van Holland.

Door haar gunstige ligging aan Merwede, Oude Maas, Noord en Dordtse Kil was het in de middeleeuwen een belangrijke havenstad. Mede hierdoor kon de stad uitgroeien tot een welvarende markt en handelsstad, ook omdat zij reeds in de middeleeuwen markt en stapelrechten had gekregen van de Hollandse grafen. Deze rechten hebben vaak conflicten opgeleverd met omringende steden en dorpen. Dordrecht ging namelijk nog wel eens te ver in het uitvoeren en controleren van deze rechten. Het was geen zeldzaamheid dat handelaren of boeren die het stapelrecht probeerden te ontduiken werden mishandeld door de Dordtse controleurs. De Hollandse munt te Dordrecht is officieel als grafelijke munt ingesteld in 1367/68 door Albrecht van Beieren. Deze nam sinds 1359 de regering waar onder de titel van ruwaard (regent) voor zijn broer Willem V bijgenaamd “de dolle hertog”. Willem V was in 1354 zijn moeder in Holland en Zeeland opgevolgd maar kort daarna openbaarden zich bij hem tekenen van krankzinnigheid. Toen hij in 1359 één van zijn edelen, de heer van Wateringen, “zomaar” had vermoord werd hij opgesloten waarna hij in 1389 overleed. Zijn broer Albrecht volgde hem toen definitief op als graaf van Holland (1389-1404).

Het muntteken van Dordrecht

Vanaf de officiële stichting door graaf Albrecht van Beieren is het muntteken van Dordrecht altijd een roos geweest. Op de koperen duiten komen we de roos tegen als beginteken in het opschrift, op de 18e eeuwse duiten komt de roos duidelijk boven de tekst HOLLANDIA voor. De roos of rozet was trouwens een geliefd onderwerp om op munten af te beelden. Op diverse munten uit verschillende steden en gewesten komen we haar tegen. Ook de tulp was een geliefd onderwerp (tulpkrans), vooral tijdens de periode van de zogenaamde “tulpengekte”. In die periode werden er soms duizenden guldens neergelegd voor bepaalde soorten tulpenbollen.

De Hollandse munt te Dordrecht heeft altijd een soort voorbeeld functie gehad voor de overige munthuizen. Vaak werd er afgewacht wat Holland deed en vervolgens werd het Hollandse voorbeeld in veel gevallen nagevolgd. Waar andere munthuizen winst roken stelde Holland zich als enige principieel op tegen het slaan van ongewenste muntsoorten zoals schellingen en florijnen. Ondanks dat Holland zich als zedenprediker gedroeg moet er toch geknoeid zijn door sommige muntmeesters. Uit scheepswrakken van de V.O.C. komen namelijk soms Hollandse leeuwendaalders naar boven met jaartallen die nergens vermeld staan.

Officieren op de munt Holland

Muntmeester Gerrit Pietersz. Dou werd in maart 1570 na een gevangenschap van ca. 8 maanden te Brussel onthoofd. De hertog van Alva sprak al in december 1569 zijn voorkeur uit voor Jeronimus Bruynseels als opvolger van Dou. Deze is maar tot mei 1571 muntmeester geweest omdat hij een geboren Brabander was. De functie van muntmeester van Holland was volgens het muntprivilege echter voorbehouden aan Hollanders waardoor hij door de Staten van Holland werd afgezet. Later zou Holland er nog een probleem van maken als hij in 1580 als muntmeester van Zeeland wil gaan werken (zie hierover bij Zeeland). Zijn opvolger, Rochus Grijp Joostenzn., werd in 1580 generaal-meester van Holland en in 1586 van de Staten-Generaal tot zijn dood in 1593. Hij werd opgevolgd door Jacob Jansz. de Jonge (van Velsen, ook van Haerlem) die daarvoor gedurende een jaar te Gelderland had gewerkt. Hij kreeg in 1604 hulp van zijn zoon Salomon de Jonge en in 1606 van zijn zoon Jacob Jacobsz. de Jonge die hem in 1607 zou opvolgen. Toen muntmeester Johan Bencken in 1625 overleed zette zijn weduwe Sara Torquet de resterende pachttermijn voort met hulp van haar behuwdoom Jacob Bencken. In 1627 nam Steven Bencken, de broer van de overleden Johan Bencken het over maar stierf al in 1628. Hij is in dat jaar kort opgevolgd door ene Pieter Bink (of Bencken?). Daarna was Willem van Bylaer muntmeester die van 1617 tot 1628 eerst als stempelsnijder in dienst was. Hij was de zoon van de stempelsnijder Gerrit van Bylaer die gewerkt heeft van 1577-1617. Om muntmeester te worden moest hij zijn beroep van stempelsnijder neerleggen. Een van zijn opvolgers, Simon Rottermond, had echter wel 2 functies tegelijkertijd. Naast zijn functie als muntmeester was hij van 1644-1678 ook essayeur-generaal. Hij werd in 1678 opgevolgd door zijn zwager Mattheus Sonnemans.

De stempelsnijders werkten vaak niet alleen maar hadden een hulp of vervanger, veelal een zoon, die hem na zijn dood opvolgde. Twee stempelsnijders waren tegelijkertijd ook essayeur namelijk Anthony van der Beeck en Lodewijk Danielsz. de Coene. Beide waren net als veel andere stempelsnijders en essayeurs goudsmid en/of juwelier.

Bijna 150 jaar lang zijn er leden uit het geslacht van Blijenburg werkzaam als waardijn op de Hollandse munt. Zij dragen bijna allemaal de naam Adriaen. De eerste Adriaen (waardijn tot zijn dood in 1573) was in 1549 schout van Dordrecht geworden maar nam vrijwillig afstand van dit ambt omdat hij niet langer de bloedplakkaten van de regering wilde helpen uitvoeren. Hij was heer van Schobbelandsambacht en gehuwd met Clara Bogaert Gerardsdr. Zijn zoon Mr. Adriaen van Blijenburg Adriaansz. (waardijn van 1579-1582) was in 1532 geboren te Dordrecht. Hij was reeds in 1572 medestander van Willem van Oranje en speelde een belangrijke rol bij de overgang van Dordrecht naar de zijde van de Prins. Hij was getrouwd met Catharina Cool Adriaansdr. en overleed in 1582 te Dordrecht. De Mr. Adriaen van Blijenburg die van 1591 tot 1599 waardijn was, was getrouwd met Alida (Alijt) Wijntgens, dochter van Balthasar Wijntgens en Anna Vlemminck. Zij hadden geen kinderen. De Adriaen die waardijn was van 1609 tot 1630 was 1589 geboren als zoon van Jakob van Blijenburg. Hij was heer van Naaldwijk en getrouwd met Sara de Roovre. Waardijn Pompejus de Roovre Jacobsz., geboren te Antwerpen en gedoopt in de Joriskerk op 4 maart 1571, was sinds 1625 heer van Hardinxveld en baljuw van Zuid-Holland. Zijn eerste huwelijk was met Aelten Wittens Cornelisdr., zijn 2e huwelijk met Margriete Muijs van Holij Jacobsdr. en zijn 3e huwelijk met Anna Kasembroot. Hij overleed te Dordrecht op 23 oktober 1638 en werd begraven in de Grote Kerk van Dordrecht. Waardijn Herman van den Honert (1645-1730) was secretaris van Dordrecht en diverse malen burgermeester. Hij was gehuwd met Anna de Witt, dochter van raadpensionaris Johan de Witt. Adjunct/contra waardijn Cornelis van den Honert was hun zoon. De familie bezat een buitenhuis even buiten Dordrecht. Waardijn Mr. Johan Gevaerts was lid van “den oudraad” en regerend burgemeester van Dordrecht. Hij overleed op 20 september 1777.

Het overige munthuis personeel

Van de Hollandse munt zijn zeer veel gegevens bewaard gebleven over het lagere munthuis personeel. Toen Albrecht van Beieren in 1367/68 de munt te Dordrecht officieel als grafelijke munt instelde werd een “serment” van werklieden en munters opgericht. Alleen de leden van dit serment mochten werken op de munt van Holland en Zeeland (zoals hij toen genoemd werd). Ook de leden van het serment van Brabant mochten op de munt te Dordrecht werken. Er waren te Dordrecht dan ook 12 Brabantse en 16 Hollandse erfmuntersplaatsen. Deze gingen via vererving over op een familielid maar mochten ook worden verkocht. Het serment van de Hollandse munt wilde ook voor elkaar krijgen dat zij de munters zou leveren aan de munt van Zeeland. Zij beschouwden dit als een geprivilegieerde munt en concludeerden dat alleen hun leden het recht hadden daar te werken. Deze aanspraak was echter niet vol te houden hoewel er lange tijd munters van het Hollandse serment hebben gewerkt. In 1601 verspeelden zij een kans om vastere voet in Zeeland te krijgen door te lang te wachten met de aanvraag van 6 munters door de Zeeuwse muntmeester Melchior Wijntgens. Deze nam toen voor deze functies 6 rijnlanders in dienst. Na die tijd heeft er af en toe nog wel een munter uit Dordrecht te Zeeland gewerkt. Ondanks het karige loon en het zware werk in het munthuis waren de erfmuntersplaatsen een begeerde baan. De munters hadden namelijk allerlei voorrechten zoals vrijstelling van zettingen, beden en wachtdiensten, tolvrijheid, vrijdom van accijns op wijn, bier, brood, vlees en tegen een geringe vergoeding een graf in de munterskapel in de grote kerk. Vaak werd het werk niet door deze erfmunters gedaan maar hadden zij een knaap in dienst die voor een karig loon hun werk deed. Een nadeel voor de munters was dat zij in rustige tijden niet op een andere munt mochten werken. Het werken op de munt te Kampen was helemaal uit den boze, men riskeerde hoge straffen en verspeelde het recht om op de munt van Holland te mogen werken.

Voor de namen, de erfmuntersplaats en jaartallen wil ik verwijzen naar de publicaties van de heren C. Hoitsema en W.Dolk omdat het vermelden hiervan te ver voert.

Munthuis te Amsterdam

Voorjaar 1672 vielen de Franse legers van Lodewijk XIV en Duitse troepen van de Munsterse bisschop de Republiek binnen. Hierdoor werd een groot deel van het land bezet waardoor o.a. de munt van Gelderland, Overijssel, Utrecht en enkele stedelijke munthuizen stil kwamen te liggen. Vanwege de noodsituatie schreven de Staten een buitengewone kapitale lening uit om met de opbrengst hiervan de troepen te kunnen betalen. Een ieder moest verplicht aan deze lening bijdragen naar verhouding van zijn bezit. Men mocht met gemunt geld betalen maar ook met edelmetaal in ongemunte vorm. In de stad Amsterdam was een belangrijk deel van deze lening bijgedragen o.a. in ongemunte vorm. Dit zilver moest nu naar Dordrecht en/of West Friesland worden vervoerd om vermunt te worden. De stad Amsterdam wilde het risico dat dit vervoer met zich meebracht niet dragen. De Hollandse waterlinie werd voortdurend door vijandige troepen bedreigd en een doorbraak werd gevreesd. Amsterdam bood aan om de munt van Dordrecht en West Friesland tijdelijk binnen Amsterdam te vestigen maar daar wilde men niets van weten. Omdat men dringend gemunt zilver nodig had kreeg Amsterdam toestemming om een provisorisch munthuis in te richten om het zilver van de kapitale lening te vermunten. Als personeel werd aangesteld:

Muntmeester: Gerrit van Romondt (ex- muntmeester van Zwolle).
Essayeur: Caspar Lenderman (van de Overijsselse munt).
Stempelsnijder: Geurt Hoxter (van de Gelderse munt), later vervangen door Roelof Hensbergen.

De munt heeft ongeveer een jaar geproduceerd namelijk van oktober/november 1672 tot november 1673. Er zijn alleen zilveren rijders en een klein aantal gouden dukaten geslagen.

Wapens

Het Hollandse wapen is een klauwende leeuw, we komen hem voor het eerst tegen onder graaf Dirk VII (1190-1203) en hij is altijd het Hollandse wapen gebleven. Op de koperen munten komt hij voor in een gekroond wapenschild gelegen op een stokkenkruis en op een ander type staat hij in een zogenaamde Hollandse tuin.

Deze Hollandse tuin is ook een bekende afbeelding op de koperen munten. De tuin komt voor met een leeuw, stokkenkruis of met een zittende vrouw figuur, meestal de Hollandse maagd genoemd. Zij stelt waarschijnlijk de nieuwe ‘maagdelijke’ republiek der verenigde Nederlanden voor zittend in een afgebakend stukje (de tuin) wat zich vrij heeft gevochten van Spanje. Zij wijst met haar rechterwijsvinger naar een zonnige hemel als teken dat zij vertrouwt op de Heer (de Heer steunt de goede zaak).

Bron: duiten.nl