De munt van Overijssel

De tegenwoordige provincie Overijssel was in de middeleeuwen samen met Drenthe en Groningen het bezit van de Utrechtse bisschoppen. De naam van dit gebied was het oversticht terwijl Utrecht zelf het (neder)sticht genoemd werd. In 1528 nam keizer Karel V de wereldlijke heerschappij over van bisschop Hendrik van Beieren en werd het gebied van Overijssel de heerlijkheid TRANSISULANIA. Deze Latijnse naam betekent “over de IJssel”, en is later Overijssel geworden. De Latijnse naam van Overijssel komt voor in verschillende verbasterde vormen. De reden hiervoor kan zijn dat de naam mogelijk nergens vastgelegd is geweest zodat iedere stempelsnijder hier zijn eigen idee over had. Zo komen bijvoorbeeld voor: TRANSISVLANIA, TRASISVLANIA en TRANSISALANIA. Ook komen er duiten voor met de tekst TRASISVLANIA met boven de A en de S van TRAS een Latijns koppeltekentje. Dit koppeltekentje is het symbool voor de letters NS. De stempelsnijders van de provinciale en stedelijke munthuizen in het oosten van het land waren vaak minder geschoold dan elders. De verschillende verbasteringen van de naam kan daar ook mee te maken hebben.

In Overijssel zijn langer als de andere provincies munten geslagen met de titels, beeltenis en wapens van Philips II. De Staten van Overijssel hadden namelijk niet op 26 juli 1581 het “placcaet van verlatinghe” ondertekend. In dit plakkaat werd Philips II afgedankt als landsheer der Nederlanden. Er werd toen ook besloten om de titels, de wapens en het borstbeeld van Philips II weg te laten van de muntstukken. Pas tien jaar later (1591) als de andere provincies verklaarde Overijssel Philips II vervallen van al zijn rechten en werd de muntslag in Overijssel hierna geleidelijk aangepast aan de andere provincies.

De eerste gewestelijke munt van Overijssel werd in Hasselt gevestigd. Enkele bisschoppen hebben reeds in de 14e en 15e eeuw te Hasselt munten geslagen. In 1561 werd op bevel van landvoogdes Margaretha van Parma opnieuw een munthuis ingericht. In de periode 1562-1567 is hier toen op naam van Philips II gemunt van 1562-1567. Deze koninklijke munt werd in 1567 met personeel en al naar Utrecht verplaatst waar men vanaf 1568 verder ging met munten op naam van Philips II. In 1577 werd het munthuis te Hasselt heropent. Van 1577 tot 1581 zijn hier de Statenpenningen, duiten en oorden geslagen, formeel nog op naam van koning Philips II. In 1581 werd het munthuis gesloten om vervolgens afwisselend in Kampen, Zwolle en Deventer te worden gevestigd. Naast de muntslag voor de provincie Overijssel, ook wel de landschapsmunt genoemd, hebben de drie rijkssteden soms tegelijkertijd ook op naam van de stad gemunt. In de 18e eeuw is de munt waarschijnlijk steeds in Kampen gevestigd geweest en is er voor de provincie Overijssel gemunt met af en toe enkele onderbrekingen. Tijdens zo’n onderbreking zijn er voor korte tijd gouden munten geslagen voor Overijssel op de Gelderse munt te Harderwijk (1760-61) en op de munt te Utrecht (1762-63). In de laatste jaren van de Overijsselse munt werden er alleen nog maar guldens, bezemstuivers (voor de V.O.C.) en duiten geslagen, tenslotte werd het munthuis in 1809 officieel gesloten.

De munthuizen

Als er iets onduidelijk is over de munt van Overijssel dan is dat wel de vestiging van de munt. In de boeken wordt altijd vermeld dat de munt afwisselend te Kampen, Zwolle en Deventer gevestigd is geweest maar een precies overzicht ontbreekt. In het volgende overzicht is getracht enige duidelijkheid hier over te scheppen wat echter niet eenvoudig is omdat gegevens vaak ontbreken of elkaar tegenspreken. Er wordt altijd gesteld dat de munt vanaf 1680 altijd te Kampen gevestigd is geweest en dat Deventer en Zwolle daarvoor gecompenseerd werden.

Er zijn echter enkele aanwijzingen dat dit niet altijd het geval was. De muntbussen van Dirk van Romondt Jr. zijn b.v. geopend te Zwolle. Verder geeft H.J. Moerman aan dat later andere afspraken zijn gemaakt, de muntmeester scheen te mogen gaan munten in de stad die hem had aangesteld of waar hij graag wilde blijven. De stad waar de munt eigenlijk heen had moeten gaan werd wel deels schadeloos gesteld. De leden uit de familie van Romondt waren meest allen stedelijk muntmeester van Zwolle en Dirk van Romondt Jr. kan best in Zwolle gemunt hebben voor Overijssel. In januari 1722 wordt Deventer als vestigingsplaats van de munt genoemd in het instructieboek van het college van raden en generaalmeesteren. Vanaf augustus 1722 wordt echter weer de stad Kampen genoemd als vestigingsplaats. Of er ook inderdaad te Deventer is gemunt is onzeker.

Officieren op de munt van Overijssel (voor zover bekend)

Muntmeester Gerrit Jansz. werd 5 december 1577 aangenomen maar werd ontslagen toen op 26 juni 1581 de Staten van Overijssel zelf de muntslag in eigen hand namen. De munt te Hasselt werd gesloten en voor korte tijd gevestigd te Deventer. Hier werd Matthijs Engelkens aangenomen als muntmeester. Dit was echter tegen de zin van de driesteden muntmeester Balthasar Weijntges Sr. Hij kreeg voor elkaar dat Matthijs Engelkens in mei 1582 werd ontslagen en de munt te Deventer gesloten werd. De munt werd op zijn verzoek naar Kampen verplaatst en zijn zoons Melchior en Balthasar Jr. werden op 8 oktober 1582 voor zes jaar aangenomen als muntmeesters (onder zijn toezicht). Het munthuis Deventer of Kampen uit deze vroege periode is mogelijk te onderscheiden in de standaard op de gouden rozenobels en zijn onderdelen. De exemplaren met een leeuw in de standaard zijn mogelijk van Deventer en die met een C van Kampen. Op 25 oktober 1588 werd het contract met de beide zoons van Balthasar verlengd onder voorwaarde dat de vader zelf de leiding zou hebben. Balthasar Weijntges Sr. overleed echter in 1589 en zo verviel de overeenkomst met Melchior en Balthasar Jr. In 1590 namen de Staten van Overijssel Hendrik Weijntges, een andere zoon van Balthasar Sr., aan als muntmeester. Dit was zeer tegen de zin van de andere broers maar zijn benoeming ging gewoon door, mede omdat prins Maurits zich er mee bemoeide. Mogelijk waren het zijn eigen broers die ‘sinistere rapporten’ over hem hadden bekend gemaakt. Balthasar Weijntges Jr. vertrok daarop naar West-Friesland en Melchior Weijntges werd generaalmeester der munt en zien we pas in 1601 weer terug als muntmeester als hij in dat jaar de Zeeuwse munt pacht. Na 1606 bleef te Kampen alleen de Overijsselse landschapsmunt produceren. De stad Kampen had namelijk door de Staten-Generaal haar stedelijk muntrecht laten afkopen voor 6000 gulden per jaar. Hierdoor liepen de inkomsten van Hendrik terug. Mogelijk om deze reden vroeg hij in 1611 ontslag en vertrok als muntmeester naar Huissen. Om daar aangesteld te worden moest hij eerst enkele aanklachten tegen hem weerleggen. Zo zou hij ook muntmeester van de stadsmunt van Kampen zijn geweest zonder door de kreits te zijn beëdigt. Een muntgezel genaamd Johann Pfister getuigde dat de muntmeester de officiële rijksmunt gezellen had ontslagen en in hun plaats zogenaamde “mijtenmakers” had laten munten. “Mijtenmakers” waren onervaren munters die soms ingehuurd werden om voor nood kleingeld te slaan zoals duiten en biljoenen muntjes. Dit was volgens de rijksmunt regels verboden, uiteindelijk werd Hendrik Weijntges toch als Jülich-Bergs muntmeester te Huissen aangesteld. Zijn zoon Johan Weijntges werd in september 1611 de nieuwe Overijsselse muntmeester en het munthuis werd in 1612 voor de periode van zes jaar verhuisd naar Zwolle. Toen Johan in 1635 ook muntmeester te Gelderland werd liet hij de Overijsselse munt achter in handen van zijn zoon Hendrik. Deze werkte tot ca. 1644/45 op de Overijsselse landschapsmunt en de stedelijke munt van Kampen. Hij zou in 1644 vertrokken zijn naar Esens in Oost-Friesland waar hij in 1645 reeds zou zijn overleden. Na het vertrek van Hendrik heeft mogelijk de schoonzoon van Johan Weijntges, Jan Jellen, zijn zaken waar genomen te Overijssel. Er wordt echter ene Herman van Breda genoemd als muntmeester van Kampen. Deze Herman was lakenkoopman en gildemeester van het Sint Lucasgilde. Hij stierf op 11 april 1649. Hij zou dus muntmeester geweest kunnen zijn na het vertrek van Hendrik Weijntges. Het geslacht van Breda was in de 16e en 17e eeuw één van de invloedrijkste families in de stad Kampen. De stamvader van het geslacht, Johan van Breda, was tijdens de overdracht van het wereldlijk gezag van Overijssel aan keizer Karel V in 1528 één van de voornaamste onderhandelaars namens het oversticht. Er bestaan twee familiewapens van dit geslacht. De eerste is een zwarte adelaarsvleugel naar rechts op een gouden vlak. De tweede een doorsneden wapen met boven de adelaarsvleugel en onder in rood drie zilveren Andreaskruizen, geplaatst 2 en 1 (van de stad Breda). Toen Johan Weijntges op 1 april 1653 overleed werd zijn schoonzoon Jan Jellen wel aangesteld als muntmeester van de stadsmunt van Kampen maar niet van de provinciale munt van Overijssel. Johan Weijntges heeft in zijn tijd bepaald niet stil gezeten. Buiten muntmeester van Overijssel, Gelderland, Oost Friesland, en de stad Kampen is hij ook nog burgemeester van de laatstgenoemde stad geweest.

Pas in 1659 werd Roelof van Sonsbeeck tot muntmeester benoemd. Deze was een kleinzoon van Johan Weijntges uit het huwelijk van zijn dochter Jenneken met Pieter van Sonsbeeck. Hij gebruikte als muntmeesterteken een zon welke afkomstig is uit zijn familiewapen. Toen hij in 1669 overleed stond de munt wederom enkele jaren stil. In 1675 werd de munt weer geopend, waarschijnlijk te Zwolle. Muntmeester werd Dirk van Romondt welke mogelijk een broer was van de Zwolse muntmeester Gerrit van Romondt. In 1680 werd de munt verplaatst naar Kampen en zou daar volgens de bekende literatuur blijven. In 1702? overleed Dirk van Romondt en volgde zijn zoon Dirk Jr. hem pas in 1705 officieel op (er bestaan echter munten uit de tussenliggende periode). Het interessante hieraan is dat de laatste (4e) muntbus van Dirk sr. pas in 1705 geopend is te Kampen. De 1e muntbus (1705-1710) en 2e muntbus (over mei 1710) van Dirk jr. zijn echter geopend te Zwolle4. Waarom werden deze te Zwolle geopend als de munt te Kampen gevestigd zou zijn? Verder komen de nieuwe Overijsselse duiten van 1702 voor met de klop Zwols wapenschildje over het muntmeesterteken rozet. Deze klop kan zijn ontstaan tijdens de jaren 1705-1710 (of reeds eerder) te Zwolle (zie hierover meer bij de duiten van 1702 en 1703). Wederom staat de munt na de dood van Dirk van Romondt enige jaren stil.

In 1717 werd Bernard Cramer aangesteld die in functie bleef tot 1721. Hij heeft alleen dukatons, guldens en drieguldens geslagen. In 1721 werd hij opgevolgd door Petrus van de Weteringe die gemunt heeft tot 1727 maar waarschijnlijk tot 1730 in functie is geweest. In de ‘s-Gravenhaegse Woensdaegse Courant no.98 van 16 augustus 1730 plaatste de provincie Overijssel een vacature voor de functie van muntmeester. Daarop werd in 1731 Coenraad Hendrik Cramer aangenomen. Onder hem werd er weer regelmatig gemunt waaronder vooral guldens. Op 9 april 1754 werd hem eervol ontslag verleend. De munt stond vervolgens tot 1763 stil, wel werden er in 1760 en 1761 hele en halve gouden rijders geslagen voor Overijssel op de Gelderse munt te Harderwijk. Hierna zijn er in 1762 en 1763 halve en in 1763 hele gouden rijders geslagen voor Overijssel op de munt te Utrecht. In 1763 nam Overijssel weer een eigen muntmeester aan in de persoon van Nicolaas Wonneman. Onder hem werden er vooral weer veel duiten aangemaakt (waaronder veel zilveren). Hij is in functie gebleven tot het munthuis bij koninklijk besluit van 16 februari 1809 werd opgeheven.

Wapen en spreuk van Overijssel

Het wapen van Overijssel bestaat uit een klauwende leeuw naar links op een gouden veld. Een blauwe golvende lijn (faas) die de rivier de IJssel moet voorstellen loopt voor de leeuw langs of hij loopt achter de leeuw langs. De reden dat beide gevallen voorkomen ligt in het feit dat de plaats van de blauwe golvende lijn niet precies was vastgelegd. Voor iemand van buiten ligt Overijssel achter de IJssel dus die interpreteerde dat de leeuw ook achter de IJssel geplaatst moest worden. Voor iemand die echter zelf in Overijssel woont ligt hun provincie vóór de IJssel dus die vond dat de leeuw ook vóór de IJssel geplaatst moest worden.
Dat het wapen ca. 200 jaar lang in beide vormen is voorgekomen op de munten toont wel aan dat de muntmeesters, stempelsnijders en de Staten van Overijssel zelf er ook geen eensluidend oordeel over konden vellen. Tijdens de eerste aanmuntingen op naam van Philips is nog het Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild gebruikt. Hierin staan de wapens van Oostenrijk (faas), Valois (3 lelies), Bourgondië (schuine balken), Brabant (leeuw) en in het kleine middenschildje het wapen van Vlaanderen (leeuw). De tekst op de Overijsselse Statenmunten was net als in de andere provincies de spreuk PACE ET IVSTITIA.

Op een uiterst zeldzaam oord met het borstbeeld van prins Maurits gebruikte men in 1607 de spreuk: SPERAMVS MELIORA. Dit betekent zoiets als: wij wachten op beter. Waarschijnlijk slaat deze spreuk op de verwarrende tijd die omstreeks 1606-1607 was aangebroken langs de Maas vanwege de Spaanse veroveringen en de Staatse heroveringen die plaats vonden rond die tijd.

In de 18e eeuw verscheen de spreuk “vigilate et orate” (waakt en bid) op de Overijsselse munten. Deze spreuk staat ook geschreven op de gevel van een bijgebouw op een kerk te Zwolle met de datum: 1614.

Het graafschap Lingen

Het graafschap Lingen was eigendom van de graven van Tecklenburg maar het graafschap werd hen in 1547 door keizer Karel V ontnomen. De graaf van Tecklenburg was namelijk protestants en werd vanwege ketterij in de rijksban gedaan. Lingen behoorde vanaf die tijd bij Overijssel en werd in leen gegeven aan de Overijsselse stadhouders. In 1578 kwam het langs dubieuze weg in bezit van Willem van Oranje maar het werd kort daarna door de Spanjaarden bezet. In 1597 werd het graafschap door prins Maurits heroverd op de Spanjaarden samen met o.a. Oldenzaal, Goor, Enschede, en Ootmarsum. In 1605 probeerden de Spanjaarden onder leiding van markies Ambrosio Spinola Overijssel te heroveren door een offensief te beginnen langs de IJssel. Oldenzaal, Grol, Rijnberk en het graafschap Lingen werden inderdaad heroverd maar door een tekort aan geld en manschappen moest de veldtocht worden stopgezet. In de periode hierna begonnen onderhandelingen over vrede en men komt een wapenstilstand overeen die uiteindelijk zal uitmonden in het twaalfjarig bestand (1609-1621). Gedurende deze periode was een deel van Overijssel Staats gebied en een deel stond onder Spaanse controle. In 1630 werd Lingen door de Spanjaarden ontruimt en vanaf 1633 namen de Oranjes het weer geheel in bezit. Na het overlijden van koning-stadhouder Willem III in 1702 bezette Pruisen enigszins vooruitlopend op hun aanspraken het graafschap. In 1732 werd het graafschap Lingen uiteindelijk officieel per erfverdrag voor altijd aan Pruisen toegewezen.

Van de florijnen die eind 17e eeuw verplicht geklopt moesten worden hebben sommigen een klop met de letter L. Deze klop wordt algemeen aan Lingen toegewezen maar hierover bestaat veel twijfel. Lingen behoorde praktisch bij Overijssel dus zou het in principe mogelijk kunnen zijn dat de L inderdaad van Lingen is. Er is bijvoorbeeld ook met de letters DR van Drenthe geklopt terwijl dit geen provinciale munthuis achtergrond heeft. De ambtelijke taal te Lingen was Nederlands en er rouleerden Nederlandse muntstukken. De heer F.G. Sietz stelt in een artikel45 dat de toewijzing Lingen fout is. Als redenen geeft hij dat sinds 1677 het leenverbond met Overijssel ontbonden was. Uit een officieel schrijven van rentmeester de Famars aan de Nassause raad in den Haag blijkt verder dat er bijna geen florijnen in Lingen aanwezig waren maar wel veel schellingen. Er viel dus niets te kloppen volgens de heer Sietz. In deze brief staat ook dat de devaluatie van de schellingen voor Lingen een grote verassing was omdat dat daar nog niet bekend was gemaakt. Al deze argumenten zijn naar mijn mening te zwak om Lingen als mogelijkheid te schrappen. Het geeft juist aan dat Lingen wel als mogelijkheid gezien moet worden. Dat er veel schellingen in Lingen aanwezig waren kan juist te maken hebben met het feit dat het daar nog niet bekend was dat ze geklopt moesten worden. Zij konden daar dus nog ongestraft voor 6 stuivers rouleren. Het feit dat er misschien weinig florijnen rouleerden vóór het verplichte kloppen hoeft niet te betekenen dat het daarna ook zo was. Juist in de periode daarna moet het juist interessant zijn geweest om ongeklopte florijnen naar Lingen uit te voeren. Waarschijnlijk was men net als bij de schellingen het geval was niet op de hoogte gebracht van de devaluatie van de florijnen. Toen men hier uiteindelijk van op de hoogte is gebracht is men te Lingen alsnog overgegaan om deze te kloppen met een letter L om geen financieel nadeel te ondervinden.

Een ander feit dat de klop L van Lingen kan zijn geeft de heer W.K. de Bruijn in zijn boek de Nederlandse florijn in al zijn facetten. Hij vermeldt dat een besluit tot het kloppen van florijnen niet is terug gevonden maar wel een rekening betreffende de aanschaf van een poinçoen.

Bron: duiten.nl