De munt van de Groninger Ommelanden

De Groninger Ommelanden is een verzamelnaam voor de dorpen gelegen in graafschapjes en heerlijkheden rond de stad Groningen. Deze gebieden waren ’t Halve Ambt, Marne, Middag, Hunsingo, Oosterambt, Langewold, Vredewold, Humsterland, Fivelgo oosterambt, Fivelgo westerambt en Duurswolde. De Ommelanden zijn zich met elkaar gaan verenigen na een uitbarsting van ontevredenheid jegens de stad Groningen. De stad Groningen domineerde namelijk het hele gebied om de stad heen en drong allerlei verplichtingen (o.a. het stapelrecht) op aan de boeren in de wijde omtrek. Vervolgens maakte de stad misbruik van deze verplichtingen. Tijdens de opstand tegen de Spanjaarden kozen de Ommelanden in 1577 de Staatse zijde en keerden zij zich tegen de Spaansgezinde stad Groningen. Alle verdragen met de stad werden opgezegd en in het najaar van 1578 werd de eerste Ommelander regering gevestigd met eigen krijgsvolk en een eigen wapen. Spoedig werd ook gesproken over het oprichten van een eigen munthuis waar men dacht 1500 gulden per maand mee te verdienen. Zij verdedigden de oprichting van een eigen munt door te verklaren dat zij op die wijze de geringe inkomsten van het landschap wilden vermeerderen. Waarschijnlijk werd de zoektocht naar een geschikte muntmeester overgelaten aan ene Eijsso Jarges, lid van de Staten van de Ommelanden. Deze droeg Henrick Velthuijsen, een burger van Deventer voor (Velthuijsen was van 1576-1578 muntmeester geweest te Batenburg). Velthuijsen was door hem bereid gevonden om te gaan munten voor de Ommelanden op de voet van de ordonnantie zoals die was bekrachtigd op 13 en 14 maart 1579 door de gedeputeerden van de nadere Unie. Op 20 mei 1579 werd vanuit Winsum door de Staten van de Ommelanden een brief opgesteld aan Velthuijsen om met muntgezellen naar de Ommelanden te komen en tot nadere afspraken te komen. Op 5 juni 1579 werd hij daadwerkelijk als muntmeester aangesteld voor een periode van vier jaar. Het munthuis zou gevestigd worden te Appingedam (in het huis van de weduwe Pansars) omdat er te Winsum geen geschikte locatie was. Appingedam was naast Groningen de enige plaats in de Ommelanden van enige omvang. Mogelijk is er omstreeks 1380 al gemunt, een Tourse groot met de tekst FIVLGOIE (Fivelgo) is mogelijk toe te schrijven aan de plaats Appingedam.

Op 17 juni 1579 riepen de Staten van de Ommelanden de muntmeester op om het inrichten van het munthuis voorlopig te staken en te wachten met nog meer geld uit te geven aan de voorbereidingen. De reden was dat hen “sonderliche sachen waren voorgekomen”. Deze zonderlinge zaken waren met grote zekerheid de felle protesten van de stad Groningen tegen het munthuis. De stad bedreigde de muntmeester en de gezellen, er mocht geen zilver aan de munt worden geleverd en men mocht geen contacten onderhouden met de muntmeester. De munt is toch op een later, onbekend tijdstip begonnen met haar werkzaamheden. Op 9 november 1579 werd aan de muntmeester geschreven om het munten van daalders en rosenobels voorlopig te staken in afwachting van een nieuwe muntordonnantie die bij de geünieerde provinciën in de maak was. De stempels voor deze muntsoorten moesten aan de waardijn worden overgedragen. In hetzelfde schrijven werd hem medegedeeld dat hij op de “kleine lantmunte” (de kwart stuiver of oord naar het voorbeeld van de Groninger 1½ plak) “up de eene sijt daert cruce steet int runde stellet: Mo. No. statuum Frisiae, ende up de ander sijdt: inter Amasum et Laubacu.” Omdat de muntmeester moest wachten op een nieuwe ordonnantie zijn er van deze kwart stuivers of oorden waarschijnlijk behoorlijke aantallen geslagen. Schulman vermeld in JMP 1915 dan ook twaalf varianten van dit munttype. Na het tot stand komen van een nieuwe muntregeling op 6 januari 1580 heeft hij waarschijnlijk al weer snel toestemming gekregen om te munten. De munten die volgens deze regeling geslagen moesten worden waren nogal onvoordelig en beloofden weinig winst. Waarschijnlijk daarom kreeg Velthuijsen op 12 april 1580 toestemming om daalders van 30 stuivers, halve daalders en oort daalders (kwart daalders) te slaan. In hetzelfde schrijven van 12 april 1580 kreeg hij wel opdracht om geen “magermanckens” (oorden) en stuivers meer te slaan of om deze nog in de Ommelanden uit te geven. Ook deze maatregel doet vermoeden dat hij er in de periode november 1579 t/m april 1580 behoorlijke hoeveelheden van heeft geslagen.

De eerste Ommelander munt is van zeer weinig betekenis geweest en door de oorlog tegen de Spanjaarden moesten de Staten van de Ommelanden uiteindelijk het munthuis sluiten en hun landen ontvluchten waarna zij zich vestigden in Oostfriesland. Op 3 maart 1580 liep George van Lalaing, graaf van Rennenberg namelijk over naar de Spaanse zijde waardoor de stad Groningen in handen viel van de Spanjaarden. Hierop werd Groningen door Staatse troepen belegerd. Na een beleg van enkele maanden kon men wel wat hulp gebruiken. Deze kwam in de vorm van een leger onder bevel van Filips van Hohenlohe. Op weg naar Groningen vernam deze dat een Spaans leger op weg was richting Zwolle. In plaats van naar Groningen te gaan maakte hij rechtsomkeert en viel dit leger aan. Hij werd echter op 17 juni 1580 verslagen op de Hardenbergerheide. Verstoken van hulp moest het Staatse leger het beleg van Groningen opbreken waarna de Spanjaarden uiteindelijk geheel Groningen, Drenthe en delen van Overijssel konden veroveren. Door de sluiting van het munthuis verloor muntmeester Henrik Velthuijsen zijn inkomsten en vertrok naar Gorinchem. Hier werd hij in dienst genomen door Dom Antonio, de verdreven koning van Portugal. Velthuijsen wist de Staten van de Ommelanden over te halen om hun munthuis te Gorinchem te heropenen en werd op 16 maart 1584 weer als hun muntmeester aangesteld. Al op 28 mei 1584 overleed Velthuysen maar zijn weduwe Anna van Wissel zette de muntslag voort. Omdat er grote misstanden en knoeierijen voorkwamen in dit munthuis stuurden de Staten van Holland enkele controleurs naar Gorinchem. Na veel tegenwerking door de Gorinchemse magistraat lukte het hen alleen om een andere muntmeester aangesteld te krijgen voor de Ommelander munt. Vanaf 7 mei 1585 werd Adriaen van Meerlandt de nieuwe muntmeester voor de Ommelanden. Hij moest echter Anna van Wissel schadeloos stellen door haar 9 jaar lang een deel van de muntopbrengsten te betalen. Zij bleef trouwens nog wel muntmeesteres van de munt van Don Antonio totdat hij haar ontsloeg vanwege de vele knoeierijen. Anna van Wissel zou niet lang meer van haar uitkering kunnen genieten want zij stierf op 2 november 1585.

Op 14 november 1585 stuurden de Ommelanden zelf twee controleurs naar Gorinchem die de muntbussen moesten controleren. Ondanks dat de Ommelander munten van goede kwaliteit bleken besloot men om het munthuis te sluiten vanwege de slechte naam die de stad Gorinchem had opgelopen door de andere slechte munten die er waren geslagen. In 1586 informeerden de Ommelanden vervolgens bij de stad Alkmaar of zij aldaar een munthuis mochten openen. Dat zij de stad Alkmaar als mogelijke muntplaats zagen kan te maken hebben met het feit dat deze stad de vestiging van het Westfriese munthuis was misgelopen. De stad werd toen in de kwestie om de munt buitenspel gezet door de steden Hoorn, Enkhuizen en Medemblik. Alkmaar had in principe wel zin in een munthuis voor de Ommelanden maar speelde echter op zeker en wilde eerst toestemming verkrijgen van de stadhouder en de Staten van Holland. Deze toestemming werd niet verleend waarna de Ommelanden in 1589 naar Culemborg uitweken. Ook dit munthuis was echter geen lang leven beschoren. De daar aangestelde muntmeester Hendrik Crayvanger bleek namelijk een hoofdrolspeler in de wereld van de hagemunterij/valsemunterij in die dagen. De munt werd reeds in het jaar 1591 gesloten. Nadat de stad Groningen in 1594 weer werd opgenomen in de Unie bleven de Ommelanden er bij de stad Groningen op aandringen om een gewestelijk munthuis op te richten. De stad gaf hier telkens geen gehoor aan, waarschijnlijk om het voordeel van haar stedelijke muntslag niet kwijt te raken. Pas op 4/14 mei 1672 werd een overeenkomst gesloten om een gewestelijk munthuis op te richten. Dat de stad nu wel toegaf kan te maken hebben gehad met de diverse plakkaten van de Staten-Generaal welke tegen het Groninger stedelijk kleingeld waren gericht. De stad liet dit kleingeld nog regelmatig slaan ondanks de afkoopsom die men met de Staten-Generaal was overeen gekomen. Omdat door deze plakkaten de Groninger munten waardeloos werden verklaard liep de stad inkomsten mis. Om toch extra inkomsten te verkrijgen leek een gewestelijk munthuis hen toen waarschijnlijk een betere oplossing. Overigens bleef de stad Groningen haar eigen muntrecht behouden.

Het nu volgende is bekend geworden door onderzoek van J. van der Wis en is gepubliceerd in JMP 89 van 2002. Nog tijdens het beleg van de stad Groningen, welke liep van 9/19 juli tot en met 18/28 augustus, werd begonnen met het opstarten van het munthuis. Op 2/12 juli 1672 werd de besloten om de “principale muntknecht van Friesland”, wiens naam niet werd genoemd, aan te stellen als muntmeester. Op 22 juli/1 augustus werden de goudsmeden Hendrick Sluiter als “munteslager” en Jacobus van Zee als essayeur aangesteld. Zij kregen ook toestemming om materialen welke benodigd waren in een munthuis aan te kopen. Op 27 juli 1672 werden de waardijnen benoemd, namens de stad Groningen burgemeester Gerhard ten Berge en namens de Ommelanden jonker Bernhard Conders van Vervou. Op 3/13 augustus werd verzocht om met de munt dringend haast te maken. Aan de hand van bovenstaande heeft van der Wis aannemelijk gemaakt dat de eenzijdig geslagen munten van 50, 25, 12½ en 6¼ stuiver nog tijdens het beleg geslagen kunnen zijn of anders in de tijd kort na het beleg. Op 31 augustus / 10 september wordt de naam van de muntmeester voor het eerst genoemd in een mededeling dat deze niet aanwezig kon zijn om zich te presenteren. De aangestelde muntmeester blijkt Caspar Boom te zijn, met hoge waarschijnlijkheid is hij de principale muntknecht van Friesland geweest waar over gesproken werd. Eind april / begin mei 1673 werd besloten dat Caspar Boom ten overstaan van de rad de eed af mocht leggen in handen van generaalmeester Johan van Nispen. Op 16/26 mei 1673 werd bekend gemaakt dat Caspar Boom tot muntmeester van de provinciale munt was aangesteld. Hij zou gaan munten op de muntvoet van Holland en West-Friesland. Tot zover de informatie uit de bronnen van J. van der Wis.

Iets over de dubbele data

Tegenwoordig gebruiken wij in Nederland, maar ook in de meeste andere landen wereldwijd, de Gregoriaanse kalender. Het Gregoriaanse kalenderjaar bestaat uit 12 maanden die elk 28 tot 31 dagen hebben. De Gregoriaanse kalender is een aanpassing op de Juliaanse kalender. Een aanpassing was nodig omdat de gemiddelde lengte van een Juliaans kalenderjaar ca. 11 minuten te lang bleek. Onder Paus Gregorius XIII werden nieuwe kalenderregels vastgesteld zodat deze kalender bekend staat onder zijn naam. Omdat het begin van de lente (21 maart) door vele jaren foute kalender was verschoven moesten 10 kalenderdagen overgeslagen worden. De dag na 4 oktober 1582 werd daarom niet 5 oktober maar 15 oktober. De Gregoriaanse kalender werd over het algemeen snel overgenomen maar in de protestante gebieden bleef weerstand bestaan en werd hij pas decennia later overgenomen. Ook in de Nederlanden werd de kalender op verschillende tijdstippen aanvaard door de diverse provincies. Groningen ging zelfs weer terug naar de Juliaanse kalender om ruim honderd jaar later wederom de Gregoriaanse kalender te aanvaarden.

– Zeeland, Brabant en de Staten-Generaal: 14 december 1582 werd gevolgd door 25 december 1582
– Holland: 1 januari 1583 werd gevolgd door 12 januari 1583
– Limburg en de zuidelijke provincies: 20 december 1582 werd gevolgd door 31 december 1582
– Groningen: 10 februari 1583 gevolgd door 21 februari 1583
– Groningen: Ging weer terug naar de Juliaanse kalender in de zomer van 1594
– Groningen: 31 december 1700 werd gevolgd door 12 januari 1701
– Gelderland: 30 juni 1700 werd gevolgd door 12 juli 1700
– Utrecht en Overijssel: 30 november 1700 werd gevolgd door 12 december 1700
– Friesland: 31 december 1700 werd gevolgd door 12 januari 1701
– Drenthe: 30 april 1701 gevolgd door 12 mei 1701

Bij het vermelden van resoluties en dergelijke worden daarom soms 2 data gebruikt. De eerste datum is de datum van het moment van uitvaardigen in de betreffende provincie. De tweede datum is de Gregoriaanse kalender datum zoals deze reeds in 1582 was aangenomen door de Staten-Generaal.

Het munthuis

In de periode tot het aantreden van Caspar Boom als muntmeester is gebruik gemaakt van een pand aan de schoolholm als munthuis. Dit pand werd gehuurd van vaandrig en schrijver Johan Hubbelinck. Na het definitief aantreden van Boom werd als munthuis een woning aan de beplante Ossenmarkt ingericht. Deze woning werd van 1673 tot 1683 gehuurd en daarna aangekocht van luitenant-generaal Rabenhaupt. Deze was één van de verdedigers van Groningen tijdens het beleg van de bisschoppen van Keulen en Munster (bommen Berend) in 1672.

Ook het provinciale munthuis van Groningen en de Ommelanden is nooit van grote betekenis geweest, in 1694 werd het munthuis alweer gesloten. In deze periode zijn er niet veel munten geslagen, alleen wat zilveren dukaten, florijnen, schellingen, wapenstuivers en halve wapenstuivers. Wel werden er aardig wat koperen duiten geslagen op naam van de Groninger Ommelanden. Tenslotte zijn er sporadisch nog wat munten geslagen in het munthuis van Overijssel te Kampen en in dat van Gelderland te Harderwijk. In 1738 zijn er te Kampen bezemstuivers geslagen en te Harderwijk in 1765 bezemstuivers en 1770-1772 duiten met het muntmeesterteken boom.

De eerste muntmeesters voor de Ommelanden te Appingedam, Gorinchem en Culemborg zijn enkele lieden geweest die het met de muntwetten niet zo nauw namen. Deze lieden werkten dan ook vaak in obscure munthuizen die elke controle van buitenaf tegenhielden. Zo was de eerste muntmeester te Appingedam, Hendrik Velthuysen, muntmeester geweest van de hagemunt van de heren van Batenburg. De muntmeester Hendrik Craeyvanger die te Culemborg werkzaam was voor de Ommelanden was volgens zeggen koopman te Amsterdam. Uit enkele proces stukken komt echter zijn naam naar boven bij een strafzaak uit 1587 tegen ene Egbert Cloot. Deze bleek in te wonen bij Hendrik Craeyvanger en was hoofd van een clandestiene munt te Amsterdam. Waarschijnlijk konden de Ommelanden geen andere muntmeester vinden en waren zij voor wat betreft het muntgebeuren nog totaal onervaren. Mogelijk had ook de stad waar de munt gevestigd werd een woordje mee te spreken in de aanstelling van de muntmeester. De muntmeesters van de gewestelijke Ommelander munt te Groningen zijn ook niet altijd even eerlijk geweest. In 1680 werd een overeenkomst aangegaan met David Hagenet, de gevluchte muntmeester van de opgeheven geoctrooieerde munt van Enkhuizen. De Staten-Generaal protesteerden fel tegen deze benoeming maar de Staten van de Ommelanden trokken zich er niets van aan. Hij betaalde de Ommelanden een afkoopsom voor de sleischat en zorgde zelf voor alle betalingen aan het personeel en materieel. Hij kon op deze wijze bijna alles in eigen beheer regelen en zal flink winst gemaakt hebben ten koste van de kwaliteit van de munten. Muntmeester Assuerus Vosdinck werd in 1688 aangenomen als muntmeester van de Ommelanden. Mr. H.O. Feith bericht dat er in 1693 beroering ontstond over de provinciale duiten die hij had geslagen. De Duiten van 1691 werden in 1693 door de Staten-Generaal per plakkaat verboden verklaard. Als gevolg hiervan zou de muntmeester op de Aapoort gevangen zijn gezet door de stad en later uit de Ommelanden zijn verbannen. De duiten die nog in voorraad waren en door het plakkaat van 1693 waardeloos waren geworden heeft men omgesmolten tot stukken geschut. Ommelander duiten van 1691 zijn echter voor zover ik weet nooit gesignaleerd.

Wapens van de Groninger Ommelanden

De munten die in de beginperiode van 1579-1580 te Appingedam zijn geslagen vertonen een wapenschild met hierin de wapens van Fivelgo, Hunzingo, Humsterland, Langewold, Vredewold en de Ommelanden. Het wapen van de Ommelanden is opgebouwd uit drie scheef geplaatste blauwe lijnen welke de drie belangrijkste wateren in het gebied van de Ommelanden voorstellen. In de witte banen daartussen zijn in totaal elf rode harten afgebeeld. Één voor elke deelnemer aan de staten der Friese Ommelanden tussen Eems en Lauwers.

Het wapen zoals we dat aantreffen op de munten uit de provinciale muntperiode te Groningen en Harderwijk, is samengesteld uit de wapens van de Ommelanden en de stad Groningen. Het wapen van Groningen is de Duitse rijksadelaar met op zijn borst het stadswapentje van Groningen.

Bron: duiten.nl