Een haardplaathouder was een metalen klem of beslag waarmee een zware gietijzeren haardplaat tegen de achterwand van een open haard werd vastgezet. De houder voorkwam dat de plaat voorover kon vallen, terwijl enige ruimte behouden bleef om het ijzer bij verhitting te laten uitzetten.

Haardplaten beschermden het metselwerk tegen de hitte en namen warmte van het vuur op, die vervolgens opnieuw in het vertrek werd uitgestraald. Vanaf de 16e en vooral in de 17e eeuw werden ze veelvuldig toegepast in woningen in de Nederlanden.

Haardplaathouders werden doorgaans uit messing of een andere koperlegering gegoten. Veel exemplaren kregen een decoratieve voorzijde, terwijl zich aan de achterzijde een haak of klem bevond. Een bekend type heeft de vorm van een Sint-Jakobsschelp. Naast de decoratieve en religieuze betekenis werd aan deze schelp een beschermende werking tegen brand toegeschreven.