De munt van Kampen

Kampen wordt voor het eerst genoemd in 1227 maar is zeker ouder omdat er resten van huizen zijn gevonden die dateren uit de periode 1175-1250. Kampen behoorde als Overijsselse stad tot het Oversticht. Het Oversticht was het bezit van het bisdom Utrecht dat zelf het (neder)Sticht werd genoemd. Bisschop Arnold van Hoorne (1371-1378) heeft als heer van het Oversticht gemunt te Kampen. In 1397 verkreeg Kampen als Rijksstad van Rooms koning Wenceslas IV het recht om zelf munten te slaan. Aangenomen werd dat de eerste stedelijke muntslag waarschijnlijk pas ca. 1425 op gang is gekomen. Deze datum kan met enige zekerheid vroeger worden gesteld door een imitatie van een Kamper groot geslagen te Megen. Deze groot kan worden toegeschreven een Jan III van Megen die overleed in 1417. De aanvang van de Kamper muntslag kan dan ieder geval worden vervroegd naar 1417. Het lijkt logisch en aannemelijk dat Kampen reeds vanaf 1397 het muntrecht is begonnen uit te oefenen maar een onomstotelijk bewijs hiervoor is nog niet geleverd. Gedurende de gehele 15e eeuw heeft Kampen munten geslagen op naam van de stad. In 1534 sloot Kampen een verbond met Deventer en Zwolle. Zij richtten toen de driesteden munt op welke tot 1588 heeft geproduceerd. Deze driesteden munt was van 1534 tot 1583 gevestigd te Deventer maar werd in 1583 verplaatst naar Kampen i.v.m. de Spaanse oorlogsdreiging. In Kampen heeft deze driesteden munt geproduceerd tot 1588. Tevens was sinds 1582 de landschapsmunt van Overijssel te Kampen gevestigd. Dit munthuis zou in beginsel rouleren tussen Kampen, Deventer en Zwolle maar is meestal in Kampen gevestigd geweest. Toen Deventer in 1587 door de Spanjaarden werd veroverd stopte de overeenkomst aangaande de driesteden munt en ging Kampen verder met munten slaan op naam van de stad volgens de voorschriften van het Duitse rijk. Er is toen gemunt op naam van diverse Duitse keizers om de muntslag tegenover de Staten-Generaal enigszins te wettigen.

In de 17e eeuw is er gemunt onder gedeeltelijk toezicht van de Staten-Generaal. Toch werden er regelmatig munten geslagen die de Staten-Generaal liever niet in de omloop zagen komen zoals schellingen en florijnen. Er zijn naast gouden en zilveren munten ook koperen munten geslagen. In 1597 en 1598 zijn er duiten geslagen met op de voorzijde een leeuw en vanaf 1639 t/m 1671 duiten met als hoofdbeeldenaar een stadspoort. Alleen in 1644 is er tussendoor een type met een leeuw geslagen, mogelijk omdat in dat jaar Hendrik Wijntgens vertrok en Jan Jellen alleen verder ging als muntmeester van Kampen. In 1694 werd de stadsmunt van Kampen gesloten in ruil voor een jaarlijkse afkoopsom van 2000 gulden.

Over de vroegste Kamper muntmeesters is niet veel bekend. Omdat veel van hen tevens goudsmid waren zijn van sommigen van hen de naam en een globale ambtsperiode bekend4. Van Lodewich Jegher is bekend dat hij uit Kampen moest wegvluchten omdat hij goud had gekocht dat te Utrecht was gestolen tijdens plundering van het bisschoppelijk hof na een opstand tegen bisschop David van Bourgondië. Op de stadsmunt van Kampen komen we weer veel muntmeesters tegen uit het bekende muntmeestergeslacht Weijntges en aangetrouwde familie. Caspar Weijntges wordt vermeld in 1587 maar is mogelijk nooit in functie geweest. Hij vertrok in 1589 uit Kampen om zijn broer Balthasar op te volgen in West-Friesland. Zijn andere broer Hendrik volgde hem in 1590 op als muntmeester van de stad Kampen en was daarnaast ook muntmeester van de landschapsmunt van Overijssel. In 1606 liet de stad het muntrecht afkopen door de Staten-Generaal voor 6000 gulden per jaar. Hierdoor verloor Hendrik Weijntges aan inkomsten omdat hij nu alleen nog kon verdienen aan de Overijsselse landschapsmunt. Dit was mogelijk de reden waarom hij in 1611 vertrok naar Huissen. Om daar als muntmeester aan de bak te komen ontkende hij dat hij als muntmeester voor de stad Kampen had gewerkt. Hij verklaarde alleen voor de provincie Overijssel te hebben gemunt.

Op de probationstag te Keulen van mei 1612 verscheen Johan Weijntges (zoon van Hendrik Weijntges). Hij vroeg om aangesteld te worden als muntmeester van de stad Kampen en vroeg gelijk of zijn zoon Hendrik bij hem in de leer mocht gaan om hem later eventueel op te kunnen volgen. De aanstelling werd niet verleend omdat men wilde dat Deventer, Kampen en Zwolle weer samen een driesteden munt zouden oprichten. Op de probationstag van oktober 1612 werd hij uiteindelijk wel aangesteld omdat de wens van een driesteden munt niet haalbaar bleek. Het schijnt dat te Kampen reeds in januari 1612 een aanvang is gemaakt met munten zonder de Staten-Generaal daar over in te lichten. Ene Roelof Jellen, de schoonzoon van Hendrik Weijntges, wordt dan vermeld in relatie tot de munt. Hij was de zoon van burgemeester Johan Jellys en Anna Berniers. Hij heeft waarschijnlijk als adjunct van Johan Weijntges opgetreden. Van 1612 tot 1616 zijn er vervolgens te Kampen munten geslagen maar begin 1617 werd Johan Weijntges te Dormagen (Duitsland) gearresteerd. Hij was namelijk vanaf 1616 ook verantwoordelijk voor de munt te Mühlheim nadat zijn broer Peter was overleden en zijn broer Balthasar, die Peter daar had kunnen opvolgen, krankzinnig was geworden. Het muntwerk daar had hij aan zijn zwager Jan ter Borgh (in Mühlheim Jan von der Burg genoemd) over gelaten. Deze schijnt er voor de abt van Werden minderwaardige en niet toegelaten 4 schilling munten geslagen te hebben. Aangezien Johan verantwoordelijk was voor de munt werd deze gearresteerd te Dormagen terwijl hij onderweg was met zijn vrouw naar de probationstag. Hij werd te Düsseldorf gevangen gezet terwijl zijn vrouw te Mühlheim bewaakt huisarrest kreeg. Johan ontkende alle beschuldigingen en verklaarde van niets te weten. Aangezien zijn aanwezigheid te Kampen dringend gewenst was stelde hij voor om een borgsom te betalen en beloofde hij dat hij binnen acht weken zou terugkeren. Hij kwam op 17 augustus 1617 tegen betaling van 2000 talers inderdaad vrij en vertrok naar Kampen. Hij keerde echter niet terug en veinsde ziekte als reden dat hij niet kon reizen. Vanaf dat moment was de munt te Mühlheim voor de familie Weijntges verloren.

Terwijl Johan in Duitsland vast zat benoemde de stad Kampen zijn minderjarige zoon Hendrik tot muntmeester van de stad. Waarschijnlijk is dit gedaan om het ambt voor zijn vader bezet te houden. In 1635 werd hij ook muntmeester van Gelderland terwijl hij ook muntmeester van Overijssel bleef. Ook bleef hij als stadsmuntmeester van Kampen werkzaam. Vanwege deze drukte had hij assistentie van zijn zoon Hendrik en zijn schoonzoons Gerrit Sluyskens (te Gelderland) en Jan Jellen (te Kampen). Uit 1634 dateert een schrijven van Johan Weijntges aan de stad en raad van Kampen om zijn zoon Hendrik hem te laten opvolgen. Hierin werd gunstig beschikt en Hendrik was dus waarschijnlijk vanaf 1634 zelfstandig muntmeester met als zijn vervanger Jan Jellen. Deze Jan Jellen was de zoon van de voormalige muntmeester Roelof Jellen en Clara Weijntges en trouwde met zijn nicht Hester Wijntgens.

In 1644 vertrok Hendrik Weijntges naar Esens in Oost-Friesland. Mogelijk deed hij dit tegen zijn zin want hij heeft zijn vertrek steeds lopen rekken. Er schijnt ook onenigheid te zijn geweest over het contract dat hij met zijn vader had afgesloten. Hendrik Weijntges heeft te Esens maar kort met zijn vader gemunt want in 1645 overleed hij. Zijn zwager Jan Jellen nam na zijn vertrek de zaken waar op de stadsmunt van Kampen. Waarschijnlijk niet als zelfstandig muntmeester maar onder supervisie van Hendrik Weijntges en zijn vader Johan. Na het overlijden van Hendrik Weijntges te Esens was namelijk zijn vader Johan ook weer verbonden met de stadsmunt te Kampen tot zijn overlijden in 1653. Te Kampen gebruikte de familie Weijntges een rozet als muntmeesterteken terwijl Jan Jellen de lelie gebruikte die afkomstig was uit het wapen van de familie Weijntges. Omdat hij geen zoons had verkreeg hij toestemming om zijn dochter Clara als zijn vervanger op te laten treden. In 1660 werd Hester Weijntges genoemd als de weduwe van Jan Jellen zaliger. Er is echter gemunt te Kampen tussen 1660 en 1664 met als muntmeesterteken een lelie. Dr. Johan van Harn gebruikte een Moren kop als muntmeesterteken en werd pas in 1664 aangesteld als muntmeester van Kampen. In deze tussentijd heeft misschien Clara Jellen waargenomen? of de vermelde datum van overlijden klopt niet.

De in 1664 aangestelde Dr. Johan van Harn was getrouwd met Clara Anna Jellen, de dochter van Jan Jellen. Voor die tijd was hij werkzaam geweest op de munt van Deventer. Zijn neef Gerrit van Harn zou in 1685 nog muntmeester van Nijmegen worden. Beiden gebruikten als muntmeesterteken een morenkop welke als helmteken voorkomt in hun familiewapen. In 1672 kreeg hij opdracht om kerkzilver te vermunten tot (minderwaardige) florijnen. In 1674 moest hij vluchten uit Kampen omdat de generaalmeesters een onderzoek kwamen doen naar deze geheime muntslag. De muntbus en de administratie bleken verdwenen en alleen de muntgezellen konden worden verhoord. Johan van Harn is blijkbaar toch gepakt want hij overleed in januari 1675 in de gevangenis. Over zijn opvolger bestaan verschillende versies. Er wordt o.a. geschreven dat al de kinderen van Johan van Harn nog minderjarig waren toen hij overleed. Er zou nu voor het eerst een muntmeester worden benoemd die niet tot de familie of aangetrouwde familie behoorde. Deze muntmeester was Jacob Ridder die als muntmeesterteken een ridder te paard gebruikte. H.J. van der Wiel schrijft echter dat Lambert Ridder de schoonzoon was van Johan van Harn. Hij zou dus wel oudere kinderen hebben gehad.

Ondanks dat de stadsmunt in 1694 tegen een vergoeding van 4000 gulden per jaar werd gesloten bleef Jacob Ridder tot zijn dood in 1697 in de functie van muntmeester. Er werd na zijn dood zelfs nog een nieuwe muntmeester aangesteld. Blijkbaar dacht Kampen de stadsmunt ooit nog eens te kunnen heropenen zoals in het verleden vaker was voorgekomen. Deze laatste muntmeester was Rutger Lemker van Breda, een achterkleinzoon van Johan Weijntges. Vanwege zijn minderjarigheid zou zijn vader als vervanger optreden maar beiden hebben nooit de kans gehad om hun functie te kunnen uitoefenen. Er wordt ook nog een Herman van Breda genoemd als muntmeester te Kampen. Hij is mogelijk muntmeester geweest te Kampen voor de Overijsselse landschapsmunt van 1645 tot 1649 na de dood van Hendrik Weijntges (zie aldaar).

Wapen van Kampen

Het wapen van de stad Kampen is een burcht/poort met in de toegang een schuin geplaatst wapenschildje. Deze afbeelding van de burcht/poort komt (zonder schuin geplaatst schildje) al voor op een stadszegel uit 1293. Op de munten van Kampen is niet alleen deze afbeelding gebruikt. Op een vroege kwart plak staat een horizontaal gedeeld wapenschild waarvan het bovenste deel gearceerd is. Links, rechts en boven dit wapen staat een rozet geplaatst, deze komt ook voor in de vlakken van het kruis op de keerzijde. Deze rozetten komen ook voor op de duit van 1639 (KAM.2) op dezelfde plaats.

Het latere wapen van Kampen op de munten is een blauw veld met hierop geplaatst de burcht/stadspoort met drie torens in zilver. Onder of in de geopende poort ligt een schuin geplaatst wapenschildje. Dit schildje is horizontaal gedeeld met de bovenzijde in zilver en de onderzijde in blauw. De poort is mogelijk een afbeelding van de vispoort welke op de kaart van Bleau staat afgebeeld als de hoofdtoegang als men over de IJssel de stad binnen komt. De nog bestaande korenmarkt poort lijkt in ieder geval sterk op de afbeelding die op de duiten voorkomt.

Token? van Kampen

In de handel wordt wel het type koperen penning of token als duit aangeboden. Bij Verkade afgebeeld op plaat 219 als nummer 4.
Dit muntje zou dan een zeer vroeg type moeten zijn uit een van de eerste emissies geslagen ergens tussen 1590 en 1600. Het type sluit echter geheel niet aan bij de typen die elders in deze periode (ook te kampen) zijn geslagen Volgens mij kan dit dan ook geen duit zijn maar is het eerder een raadsteken of wellicht een armenpenning. De letters C A P op de voorzijde kunnen dan mogelijk vertaald worden als Campen Armen Penning. In het blad de beeldenaar heeft Arent Pol een artikel geweid aan o.a. dit stuk10. In dit artikel wordt aannemelijk gemaakt dat dit een raadsteken is aan de hand van vergelijking met andere exemplaren uit Zutphen, Deventer en Groningen.

Bron: duiten.nl