De munt van Utrecht

Het gebied dat nu de provincie Utrecht is en de stad Utrecht zelf hebben al een zeer lange geschiedenis wat het slaan van munten betreft. In de vroege middeleeuwen is er gemunt te Dorestad (Wijk bij Duurstede) wat toen een zeer belangrijke handelsplaats was. In de aanvang naar de latere Middeleeuwen verleende Keizer Otto I in 937 aan bisschop Balderik het recht om munt te slaan. Er zijn uit die periode echter (nog) geen munten bekend. In 953 werd dit recht nog eens herhaald en vanaf die tijd is er te Utrecht op grote schaal gemunt. Eerst nog op naam van de Duitse keizers maar later op naam van de bisschoppen van Utrecht. Deze bisschoppen hebben niet alleen in Utrecht munten geslagen maar ook in diverse bisschoppelijke bezittingen verspreid over het toenmalige Nederland. Bekende bisschoppelijke muntplaatsen waren onder andere Deventer, Stavoren en Groningen.

Eind 14e eeuw begon de stad Utrecht voorzichtig munten te slaan op naam en voor rekening van de stad zelf, stedelijk geld dus. De stad Utrecht heeft nooit muntrecht gehad maar omdat de stedelijke aanmuntingen altijd kleingeld betrof (waar zeer weinig winst op werd behaald) werd dit waarschijnlijk door de bisschoppen door de vingers gezien. De eerste stedelijke munten leken erg veel op het bisschoppelijke kleingeld uit die tijd. Dit stedelijke kleingeld werd voornamelijk geslagen voor het gewone en arme volk van Utrecht. De tekst en de afbeeldingen op deze munten geven dit ook aan. Zo komt bijvoorbeeld Sint Maarten (beschermheilige van de armen) op het kleingeld voor en de teksten DENARIUS PAUPERUM en DIT IS DER ARMEN PENNING. Te Utrecht zijn in 1523 de eerste van zuiver koper gemaakte duiten geslagen in de noordelijke Nederlanden (zie UTR.5). Dit type duit is echter zeer kort geslagen (van 23 februari 1523 tot 13 augustus 1523) waardoor het een vrij zeldzaam type is.

Het Koninklijke munthuis te Hasselt (Overijssel) werd in 1567 gesloten en verplaatst naar Utrecht. Hier werd vanaf 1568 verder gemunt op naam van Philips II. Op 8 november 1576 tekende ook Utrecht de pacificatie van Gent waardoor het zich aan de muntwetten verbond die werden uitgevaardigd door de Staten-Generaal. Er is echter nog tot in begin 1577 op de oude voet gemunt daar er een 1/10 Philipsdaalder bestaat met het jaartal 1577. In 1577 vond de stad Utrecht dat er weer pasmunt geslagen moest worden omdat er een tekort hieraan ontstaan was. Men informeerde bij de muntmeester van de Koninklijke munt of hij bereid was om kleingeld voor de stad te slaan. Deze zond eerst de advocaat der Staten, Mr. Floris Thin, naar Brussel om te vragen of hij hiertoe gemachtigd was. Op 18 januari 1578 werd de machtiging verleend en er werd dat jaar begonnen met het slaan van kleingeld op naam en voor rekening van de stad. In deze periode zijn koperen duiten (UTR.8) en oorden (UTR.9, 10 en 11) geslagen welke nog het wapen en de naam en titels van Philips II dragen. De eerste koper aanmuntingen vinden daarna pas weer sinds 1619 plaats (UTR.12). Dit type werd echter veelvuldig nagebootst door de munt te Rekem (Belgie) zodat in 1657 een nieuwer, groter en zwaarder type werd ingevoerd (UTR.13 t/m 16).

Net als de andere provincies hadden ook de provincie Utrecht en de stad Utrecht te kampen met zeer veel vreemd en slecht kopergeld onder andere uit Rekem). In 1702 introduceerde Holland een nieuw en zwaarder type duit als aanzet om de kleingeld situatie te verbeteren. Het Utrechtse type van na 1657 was echter al een vrij fors model vergeleken met die van andere provincies. De stadsraad besloot daarom dat de nog goede exemplaren van dit type in gebruik mochten blijven mits zij geklopt werden (1702). Toen echter bleek dat deze maatregel niet afdoende was en zelfs de klop nagemaakt werd besloot de stad kort daarna alle oude duiten in waarde te halveren. Pas in 1711 gaf ook de stad Utrecht een nieuw en zwaarder model duit uit die het jaartal 1710 droeg. Dit sobere model werd in 1739 vervangen door een type dat gedurende de gehele 18e eeuw onveranderd is gebleven (op enkele kleine wijzigingen na). Deze 18e eeuwse duiten komen vaak nog in een hele mooie kwaliteit voor en bestaan van een groot aantal jaren.

De stad Utrecht

De stad Utrecht vindt zijn oorsprong in de Romeinse tijd. Het tegenwoordige Domplein was het Romeinse middelpunt van de stad. Hier was een legerkamp gevestigd waaromheen de stad is ontstaan. Na het vertrek van de Romeinen is deze plek op kleine schaal bewoond gebleven totdat het in de middeleeuwen weer opbloeide en uitgroeide tot het bisdom Utrecht. Tijdens opgravingen op het Domplein werd een leren beurs gevonden met daarin 50 aurei (Romeinse gouden munten). Onder de exemplaren zat een hele serie (36 stuks) van keizer Nero welke zijn portret laten zien van jonge jongen tot man. De munten zijn nu te bezichtigen in het centraal museum te Utrecht. Utrecht mag zich bezitter noemen van de hoogste domtoren van Nederland (112 meter). Deze in 1382 gereed gekomen toren heeft ook gediend als schuil- en verdedigingsplaats voor de bisschop van Utrecht in woelige tijden. De toren heeft zeven luiklokken die samen 25 ton wegen. Verder is de stad bekend vanwege de ondertekening van de Unie van Utrecht in 1579. Deze ondertekening vond plaats in het raadhuis van Utrecht. In 1713 werd ook de vrede van Utrecht getekend in dit raadhuis.

Het munthuis

Over de locatie van de zeer vroege munthuizen is zeer weinig tot niets bekend. Pas van latere perioden is wat meer bekend. Uit deze gegevens blijkt dat het munthuis van Utrecht diverse locaties in de stad heeft gehad. Een huis aan de Korte Nieuwstraat (toen Sint Pauwelsgang) heeft in de 14e/15e eeuw de bisschoppelijke munt gehuisvest. Dit was gelegen op het gebied van Sint Paulus dicht bij het bisschopspaleis. In 1363 was hier ene Sijbe werkzaam als muntmeester. De Koninklijke munt die in 1567 uit Hasselt verplaatst werd naar Utrecht was gevestigd aan het einde van de Munt- of Sacksteeg. Dit muntgebouw heeft tot circa 1647 ook nog de provinciale munt gehuisvest. Om onbekende redenen is de munt rond 1647 verhuisd naar enkele gebouwen van het Sint Ceciliaklooster. Hoogst waarschijnlijk was de behoefte aan een ruimer gebouw wel de hoofdreden. Reeds in 1644 werd al bekeken of het gebouw geschikt was om de munt te huisvesten. Het Cecilia klooster was gelegen tussen Neude en Nieuwe gracht. Het was een zeer groot complex dat groot genoeg bleek voor de huisvesting van de munt en voor woongelegenheid voor de muntmeester. Dit gebouw heeft lange tijd gediend als munthuis. De munten van koning Lodewijk Napoleon zijn hier geslagen en tot 1911 ook de munten van het Koninkrijk Holland. Toen de oude munt te klein werd verhuisde men in 1911 naar een nieuw en groter gebouw aan de Leidse weg. Nog steeds worden onze hedendaagse munten geslagen in dit muntgebouw te Utrecht.

Wapens

Er zijn twee wapens die in het gebied Utrecht zijn gebruikt, het provinciewapen van Utrecht en het stadswapen van Utrecht. Het provinciewapen is gevierendeeld met in de kwartieren afwisselend een leeuw en een kruis

Een soortgelijk wapen is ook gebruikt in de middeleeuwen door sommige Utrechtse bisschoppen, echter dan verweven met enkele van hun eigen familie wapens. Op de vroege koperen munten is een eenvoudig schuin gedeeld wapenschild gebruikt waarvan een deel voorzien is van een ruitversiering. Tijdens de aanmuntingen welke nog op naam van Philips II in het Koninklijke munthuis zijn geslagen is het Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild gebruikt. Hierin staan de wapens van Oostenrijk (faas), Valois (3 lelies), Bourgondië (schuine balken), Brabant (leeuw) en Vlaanderen (de leeuw in het kleine schildje).

In de 17e eeuw wordt de versiering heel verschillend ingevuld, er komen dan als versiering vlammen, puntjes/streepjes, horizontale arcering en verticale arcering voor. In de 18e eeuw wordt het wat uniformer en is het wapen vrijwel altijd verticaal gearceerd.

Muntteken

Er zijn op de koperen munten van de stad Utrecht geen muntmeestertekens gebruikt. Op zilveren munten uit de periode 1674-1738 komen deze wel voor en op sommige zilveren munten komt ook wel een klein stadswapentje van Utrecht voor als muntteken. Dit kleine stadswapentje van Utrecht komt ook voor als klop op laat 17e en vroeg 18e eeuwse duiten.

Officieren op de munt te Utrecht (voor zover bekend)

Floris Florisz. was Koninklijk muntmeester te Utrecht. Hij werd opgevolgd door Hendrick Joostensz. van Dompselaer die eerst van 1562-1565 essayeur op de munt te Hasselt was. Hij werd op 3 april 1573 koninklijk muntmeester en ging later over in dienst van de Staten van Utrecht. In 1577 onderhandelde de stad Utrecht met hem over de voorwaarden waarop hij de stadsmunt van Utrecht zou willen bedienen. Op 4 februari 1578 werd hij tot stadsmuntmeester beëdigd in een vergadering van burgemeesteren en schepenen. Ook werden vier muntgezellen aangenomen, Jan de Man, Gelis Gorgon, Jacob Eernen en Jan Derckss. van Hasselt. Na zijn dood in 1587 volgde zijn zoon Hendrick hem op als muntmeester. Hij deed in 1615 afstand van zijn ambt en werd opgevolgd door zijn jongere broer Floris. Deze trad op zijn beurt af in 1628 en werd opgevolgd door goudsmid Johan van Vianen van Jaersvelt. Toen deze reeds in 1633 overleed mocht zijn vrouw Margaretha van Blanckevelt het ambt waarnemen tot een opvolger beschikbaar was. In 1635 werd goudsmid Nicolaes van Daell aangenomen als muntmeester. Toen deze in 1642 overleed mocht ook zijn vrouw het ambt weer waarnemen tot een opvolger bekend was. Wederom werd een goudsmid aangenomen in de persoon van Johannes Gerobulus. Onder zijn muntmeesterschap verhuisde de munt van de Sacksteeg naar een nieuw pand in het Sint Caeciliaklooster.

Muntmeester Johan van Reynevelt werd in 1674 oneervol ontslagen. Mogelijk omdat hij de minimumprijs van zilver ontdook en ook zilver inkocht terwijl dit verboden was. Na hem werd Adriaen van der Heyde muntmeester als beloning voor zijn rol tijdens de Franse inval in het rampjaar 1672. Hij gebruikte als muntmeesterteken een paaslam uit zijn familiewapen. Vanwege het overvloedige werk riep hij de hulp in van Johan van Romondt. In 1677 trad van der Heyde af en kon Johan van Romondt hem opvolgen. Johan was de zoon van de Westfriese muntmeester Diederik van Romondt. Na zijn dood in 1710 werd hij opgevolgd door zijn zoon Sibertus. De van Romondts gebruikten als muntmeesterteken een rozet afkomstig uit hun familiewapen (afgebeeld bij West-Friesland). Toen Sibertus van Romondt stierf kon zijn circa 18 jarige zoon Johan hem nog niet opvolgen. Het korte muntmeesterschap van Hendrik Mauritsz. Eijck na Sibertus van Romondt was dus wel zeker bedoeld om het ambt bezet te houden voor zijn nog jonge zoon Johan van Romondt.

De familie Eijck voerde een familiewapen bestaande uit in zilver drie groene eiken op een grasgrond. Bovenin een blauw schildhoofd beladen met drie gouden sterren. Op het moment dat Johan van Romondt 20 jaar werd vertrok Eijck en werd door Johan opgevolgd. Reeds in 1738 raakte hij in opspraak vanwege guldens van slecht gehalte. Als gevolg hiervan moest hij ontslag nemen wat hem dan ook werd verleend. Deze guldens stonden nog lange tijd daarna bekend als “Romondts guldentjes”. Zijn opvolger werd Johan Ernst Novisadi welke voor die tijd juwelier te Amsterdam was samen met zijn broer Carl Christiaan Novisadi. Zijn broer werd in 1757 muntmeester van Gelderland maar kwam daar in opspraak vanwege te lichte guldens en drieguldens (zie bij Gelderland). Hij heeft zijn broer toen geholpen om deze crisis te bezweren. Johan Ernst Novisadi werd in 1766 opgevolgd door zijn zoon Johan Christoffel die al een tijdje in opleiding was bij zijn vader. Toen zijn tweede muntbus over de jaren 1769-1770 werd geopend bleek na controle van de zilveren dukaten dat deze van te laag gehalte waren. Marcellis Emants was de essayeur-generaal die ook bij deze controle betrokken was. Deze Marcellis Emants was ook betrokken bij de zaak van de te lichte guldens in Gelderland. Hij werd toen in verlegenheid gebracht omdat hij de Gelderse muntmeester Carl Christiaan Novisadi had aanbevolen. Waarschijnlijk vanwege de fouten die toen zijn gemaakt en de deuk die hij waarschijnlijk toen heeft opgelopen werd er nu veel krachtiger opgetreden. Johan Christoffel Novisadi werd schuldig bevonden aan de aanmaak van slechte zilveren dukaten en kreeg als gevolg hiervan op 12 juni 1771 ontslag. Aan de hand van deze zaak en de in zijn ogen schandalige behandeling heeft de muntmeester toen een uitgebreid verslag geschreven waarin hij zijn visie geeft op het hele gebeuren. Hij werd opgevolgd door Johan George Holtzhey.

Muntmeester Carel Frederick Wesselman was de zoon van Pieter Wesselman en Hendrina Pluym. Hij was geboren te Beekbergen op 12 April 1746 en huwde op 18 februari 1770 te Amsterdam met Anna Sebilla Wilhelmina Plencker. Op 19 Oktober 1781 kocht hij van Nicolaas Antonius, graaf van Arberg, het kasteel en de heerlijkheid van Helmond. Wesselman overleed te Helmond op 25 Januari 1825. Hij en Johan Sebastiaan van Naamen zijn beiden nog in onderhandeling geweest met de Staten van Holland om te Dordrecht eventueel muntmeester te worden.

De stad Utrecht benoemde haar eigen muntpersoneel als er weer behoefte was om kleingeld te laten slaan. Deze lieden zijn echter bijna altijd dezelfde die ook voor het gewest Utrecht werkzaam waren. Stempelsnijder Roelof van Cuylenburgh was genoopt om in 1738 ontslag te vragen omdat zijn bekwaamheden als stempelsnijder ver achterbleven. Hij werd opgevolgd door Cornelis van Swinderen die in januari 1757 overleed. Hierna werd op 20 mei 1757 de Duitse medailleur Lorentz Natter aangenomen als stempelsnijder. Deze voelde zich echter meer artiest dan ambtenaar en heeft zich waarschijnlijk ook daarnaar gedragen, reeds op 5 oktober 1757 kreeg hij eervol ontslag. In zijn plaats werd toen Johann Conrad Marmé op 3 november 1757 beëdigd. Hij was stempelsnijder geweest op de Pruisische munt van Kleef maar trok daar weg toen de Fransen de stad hadden veroverd en het munthuis werd gesloten. In 1763 nam hij ontslag omdat het munthuis van Kleef weer werd geopend en hij daar vervolgens weer naar terug ging. Op 17 december 1763 nam zijn zoon Johann Wilhem Marmé zijn ambt te Utrecht over. Op de Utrechtse munt werkte tegelijk met de familie Marmé de graveursknecht Hendrik de Meyer. Hij solliciteerde te Dordrecht voor het ambt van stempelsnijder maar werd hier afgewezen. Toen Johan Conrad Marmé terug ging naar Kleef probeerde hij stempelsnijder van Utrecht te worden maar ook dit mislukte omdat de zoon van Marmé werd aangesteld. Enigszins gefrustreerd ging hij in de politiek en sloot zich aan bij de patriotten. Toen in 1795 de omwenteling kwam zag hij zijn kans schoon en werd Johann Wilhelm Marmé afgezet en hij zelf als stempelsnijder geïnstalleerd. Het ontslag van Marmé werd echter al spoedig ingetrokken maar Hendrik de Meyer bleef wel als 2e stempelsnijder in dienst.

Essayeur Lodewijk Alewijn was de broer van de Gelderse muntmeester Johan Alewijn. Hij was muntmeester te Vianen geweest en vertrok in 1580 naar Friesland om daar te Leeuwarden muntmeester te worden (1580-1590).

Over het lagere muntpersoneel op de Utrechtse munt is redelijk veel bekend. Veel hierover is verschenen in een boekje van Maja Houtman en Janjaap Luijt, uitgegeven door het Nederlands muntmuseum. Deze informatie is te veel om hier diep op in te gaan en ik wil hiervoor dan ook graag verwijzen naar deze publicatie of de website die recent is geopend waar deze informatie op is gezet (zie voor een link naar deze pagina de pagina met links naar andere websites). Enkele personen zijn echter het vermelden waard vanwege interessante wetenswaardigheden. Muntgezel Henrik van Engelen werkte van 1609 tot 1612 te Utrecht en daarna o.a. te Antwerpen, Aken en voor de abdis van Thorn. Steven Bitter kreeg na 1808 ontslag wegens het stelen van gouden muntplaatje voor een dukaat. Matthijs van Beeck kreeg in 1715 ontslag wegens diefstal van goud en zilver. Omstreeks 1744 had ene Jan ter Engel eigen goud meegenomen om op de munt te vermunten. Jurrien Schaat verloor zijn baan in 1800 en werd gestraft omdat hij muntmaterialen had gestolen. In hetzelfde jaar kreeg Jan Adam Matthijsz. gevangenis straf wegens diefstal van grote hoeveelheden goud en zilver. Hij overleed in gevangenschap. Tegelijkertijd werd Simon Schoenmaker, een persoonlijke vriend van Jan Adam Matthijsz., gevangen gezet voor hetzelfde vergrijp. Tenslotte werd Elias Bode in 1803 gepakt vanwege diefstal van stukjes goud. Dat een resolutie tegen drankgebruik in de munt niet overbodig was bewijst bijvoorbeeld het ontslag van muntgezel Hendrik Breevoort in 1779. Deze werd in dat jaar ontslagen wegens overmatig dronkenschap.

Bron: duiten.nl