De Zeeuwse munt te Middelburg

De huidige provincie Zeeland viel voor wat de muntslag betreft lange tijd onder het grote gebied van Holland. Het omschrift op de Hollandse munten die in Dordrecht werden geslagen eindigde dan ook vaak met COMES HOL z ZEL (graaf van Holland en Zeeland). Op 18 december 1579 besloten de Staten van Zeeland een eigen munt op te richten te Middelburg. De vroegere muntmeester van Holland, Jeronimus Bruynseels, werd benaderd voor de functie van muntmeester van Zeeland. Toen deze accepteerde werden er gedeputeerden van Zeeland naar Antwerpen gestuurd om bij de vergaderde Algemene Staten aldaar voor elkaar te krijgen dat de Zeeuwse munten in het plakkaat op de “tolerantie der munten” zouden worden opgenomen. Dit om te voorkomen dat de Zeeuwse munten anders tot biljoen of hagemunt zouden worden verklaard. Tevens moesten de gedeputeerden toestemming zien te verkrijgen van aartshertog Matthias en van prins Willem van Oranje.

De Staten van Holland reageerden echter furieus op het voornemen van de Staten van Zeeland om een munthuis te openen. Ook prins Willem van Oranje liet in een brief weten “er niet zeer mee ingenomen te zijn”. De Staten van Holland bevolen zelfs om Jeronimus Bruynseels gevangen te laten nemen omdat hij het als onderdaan van Holland had gewaagd om een contract met de Staten van Zeeland af te sluiten met als doel de oprichting van een nieuwe munt. Jeronimus Bruynseels kwam tegen een borgtocht van 6000 gulden weer vrij op voorwaarde dat hij de stad (Dordrecht) niet zou verlaten. De Staten van Zeeland namen met deze hele gang van zaken geen genoegen en redeneerden dat als het oprichten van een nieuwe munt voorheen het voorrecht was van de kroon, dit voorrecht nu beruste bij de staten van ieder gewest omdat men het gezag van de Spaanse koning (Philips II) niet meer erkende. De Staten van ieder gewest hadden volgens Zeeland dus de soevereine macht een munthuis te openen indien ze dit in het belang achten van hun ingezetenen.

Gedurende dit gekibbel werd te Middelburg op raad van Bruynseels zolang Jan Noirot (of Jean Noirot) uit Antwerpen tot tijdelijk muntmeester benoemd (16 juni 1580) om alvast door te gaan met de voorbereidingen voor de munt. Hij is mogelijk de Jean Noirot die muntmeester te Antwerpen was van 1562-1572 (hij vluchtte in 1572 uit Antwerpen vanwege fraude). Er werd een provisorisch munthuis ingericht in een woonhuis op de hoek Dam/Molstraat.

Op 22 juli 1580 besloot Zeeland om het spel harder te gaan spelen, de baljuw van Middelburg kreeg opdracht om Jeronimus Bruynseels op te halen in Dordrecht. Mocht Holland hiertegen iets willen ondernemen dan zouden de Staten van Zeeland hierop reageren door ingezetenen van Holland die in Zeeland verbleven vast te zetten. Bruynseels kwam zonder problemen in Middelburg aan en werd op 22 augustus 1580 beëdigd. Op 24 november kreeg hij zijn eerste instructie om Philipsdaalders, Bourgondische daalders, gouden kronen, stuivers en oorden te slaan.

Zo begon dus in 1580 uiteindelijk de muntslag voor Zeeland te Middelburg wat alweer aangeeft hoe verwarrend de situatie in elkaar zat gedurende de begintijd van de republiek. Zelfs Willem van Oranje kon de oprichting van een nieuw munthuis niet tegenhouden. Het is trouwens opmerkelijk dat we Jeronimus Bruynseels weer terugzien in 1586 als generaalmeester der munt van de verenigde Nederlanden. Ondanks de problemen met de Staten van Holland vanwege zijn muntmeesterschap op de Zeeuwse munt bracht hij het in 1586 tot generaalmeester. Op de Zeeuwse munt werd hij opgevolgd door Jacob Boreel. Jeronimus Bruynseels wordt in 1586 door de Staten-Generaal samen met Jacob van Sloten (familie van de Hollandse muntmeester Johan van Sloten?) naar Enkhuizen gestuurd. Zij moeten de daar gevangen zittende hagemunter Anthonis van Eembrugge ondervragen over zijn valsemunters praktijken en uitvinden wie zijn medeplichtigen zijn (meer hierover bij West-Friesland). Generaalmeester Bruynseels wordt hier overigens Hiëronimus Bruinseels genoemd. Het Zeeuwse munthuis werd onder Jeronimus Bruynseels verplaatst naar de dan gereedgekomen ruimte voor de munt in de Middelburgse abdij. Deze abdij moest in 1574 door de Norbertijner kanunniken worden verlaten na de overgave van de stad aan de legers van Oranje. Het muntgereedschap was deels afkomstig uit de boedel van een overleden muntmeester uit Brugge en deels vervaardigt te Utrecht op last van Bruynseels.

De eerste koperen oorden van Zeeland zijn geslagen met het portret van Philips II en met zijn titel als graaf van Zeeland. Op de keerzijde is het wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië geplaatst. Het omschrift op een eerste zeldzame emissie was nog het devies van Philips II (DOMINUS MIHI ADIUTOR) maar dit werd later het nieuwe devies dat ook de andere gewesten gebruikten, namelijk: PACE ET IUSTITIA (vrede en gerechtigheid). Op 7 juni 1590 besloten de Staten van Zeeland overigens dat er in het gewest Zeeland alleen kopergeld in omloop mocht zijn dat ook in het gewest Zeeland zelf geslagen was. In de 17e eeuw verscheen de tekst LUCTOR ET EMERGO (ik worstel en kom boven) op de Zeeuwse duiten en oorden. In 1754 doken er echter duiten op met de tekst: LUCTOR ET EMENTOR. Dit betekent zoiets als: ik worstel en ga ten onder. Het zou hier om een misplaatste grap gaan van de stempelsnijder Martinus Holtzhey Junior. Drs. G. van der Meer draagt in een artikel hierover echter enkele feiten aan die zijn betrokkenheid in deze zaak twijfelachtig maken.

De eerste koperen oorden van Zeeland zijn geslagen met het portret van Philips II en met zijn titel als graaf van Zeeland. Op de keerzijde is het wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië geplaatst. Het omschrift op een eerste zeldzame emissie was nog het devies van Philips II (DOMINUS MIHI ADIUTOR) maar dit werd later het nieuwe devies dat ook de andere gewesten gebruikten, namelijk: PACE ET IUSTITIA (vrede en gerechtigheid). Op 7 juni 1590 besloten de Staten van Zeeland overigens dat er in het gewest Zeeland alleen kopergeld in omloop mocht zijn dat ook in het gewest Zeeland zelf geslagen was. In de 17e eeuw verscheen de tekst LUCTOR ET EMERGO (ik worstel en kom boven) op de Zeeuwse duiten en oorden. In 1754 doken er echter duiten op met de tekst: LUCTOR ET EMENTOR. Dit betekent zoiets als: ik worstel en ga ten onder. Het zou hier om een misplaatste grap gaan van de stempelsnijder Martinus Holtzhey Junior. Drs. G. van der Meer draagt in een artikel hierover echter enkele feiten aan die zijn betrokkenheid in deze zaak twijfelachtig maken.

Wapens van Zeeland

De eerste koperen oorden en duiten vertonen het wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië. Hierin staan de wapens van Oostenrijk (faas), Valois (3 lelies), Bourgondië (schuine balken), Brabant (leeuw) en in het kleine middenschildje het wapen van Vlaanderen (leeuw) of soms de zwemmende leeuw van Zeeland. Om het wapenschild heen hangt de keten van de orde van het gulden vlies. Verkade heeft in zijn muntboek deze oorden afgebeeld met een burchtje van Middelburg in het kleine middenschildje i.p.v. een leeuw of zwemmende leeuw. Oorden met dit type wapenschild ben ik tot nog toe echter niet tegengekomen.

Op 26 juli 1581 had de totale afzwering van Philips II door de provincies van de unie plaats. Men besloot ook om het borstbeeld en de titels van de vroegere landsheer van de munten te doen verdwijnen. Zeeland bleef echter nog zeer lang talmen over dit besluit en haalde door dit talmen de woede over zich van de andere provincies. Uiteindelijk gaven de Staten van Zeeland de muntmeester in april 1583 de opdracht om alle stempels met de wapens van Philips in te trekken. Het werk waar hij mee bezig was mocht hij echter nog wel afmaken. De oorden die in de 17e eeuw zijn geslagen vertonen het nieuwe Zeeuwse wapen, een leeuw naar links vechtend tegen het water. Dit wapen en het nieuwe devies LUCTOR ET EMERGO (ik worstel en kom boven) zijn heel toepasselijk voor Zeeland omdat hier altijd een strijd is geweest tegen het water, zelfs nog tot in onze tijd (watersnoodramp & deltawerken). De laatste tijd wordt wel verondersteld dat de spreuk niets met de strijd tegen het water te maken zou hebben maar de strijd tegen de Spanjaarden symboliseert. Dit zou goed mogelijk kunnen zijn maar uit onderzoek naar het wapen blijkt o.a. het volgende. Het oude wapen van Zeeland was doorsneden met boven de Hollandse leeuw en onder golvende lijnen. Dit wapen is na 1450 verschenen als onderdeel van het wapen van Filips de Goede. Vanaf 1473 werd de leeuw in de bovenste helft uitkomend, en in 1515 werd de doorsnijdingslijn golvend waardoor de leeuw in de golven kwam te staan. Het wapen is sindsdien niet meer gewijzigd. Na de afzwering van Filips II bleven de nieuwe Staten van Zeeland dit wapen gebruiken. De spreuk werd in 1602 toegevoegd. De spreuk was een vervolg op de vorige spreuk, die door de provincie werd gebruikt: Domine Serva Nos Perimus (Heer redt ons, wij gaan ten onder) werd Luctor et Emergo (ik worstel en kom boven) Bron: website international civic arms (www.ngw.nl). Op de 17e eeuwse duiten is heel lang de zittende maagd in de tuin gebruikt naar het Hollandse voorbeeld. Als afsluiting van de tuin is het wapen van Zeeland gebruikt met hierin de zwemmende leeuw. In de 18e eeuw werd de zittende maagd vervangen door de afbeelding van het wapenschild met de zwemmende leeuw zoals op de oorden.

Jeronimus Bruynseels is voor zeer korte tijd muntmeester van Holland geweest, in 1586 werd hij generaalmeester der munt. Ook zijn opvolger Jacob Boreel is later generaalmeester der munt geworden. In 1600 begonnen de Staten van Zeeland er over te praten om de Zeeuwse munt niet zelf meer in handen te houden maar deze te gaan verpachten. Men ging hierover in onderhandeling met de generaalmeesters Melchior Weijntges en van Nispen. Muntmeester Jacob Boreel was niet blij met de plannen maar Melchior Weijntges zag het plan wel zitten. In 1601 besloot men definitief om de munt te gaan verpachten en bood Jacob Boreel het eerste pachtrecht aan. Deze weigerde echter op grond van zijn (naar eigen zeggen) hoge leeftijd. Hij schoof zijn schoonzoon naar voren maar deze werd door de Staten van Zeeland niet capabel geacht en bood bovendien een te lage pachtsom. Omdat Jacob Boreel bleef weigeren zelf de munt te pachten ging men in onderhandeling met generaalmeester Melchior Weijntges (zoon van Balthasar Weijntges sr.). Hij had tijdens de onderhandelingen over de verpachting laten doorschemeren dat hij zelf wel interesse had. Uiteindelijk kwam men met hem een pachtsom overeen van 4200 Rijnsguldens, gedurende 6 jaar te betalen. Sinds 1609 was Weijntges aangesteld in dienst van de Staten van Zeeland en werd de munt niet meer verpacht. Na zijn dood heeft zijn neef Nicolaas hem kort vervangen als gemachtigde van zijn tante, Geertruid van der Block. De twee muntmeesters van de Voorde (vader en zoon) werden opgevolgd door Jacob Boreel. Zijn vader en broer waren generaalmeesters der munt.

Muntmeester David Fiers stamde uit een zuid Nederlands geslacht dat mogelijk rond 1580 naar het noorden trok na de val van Antwerpen. Hij was in 1682 broeder en in 1712 deken van het goud en zilversmidsgilde. Op 14 augustus 1713 werd hij aangesteld als muntmeester-particulier van de Zeeuwse munt. Op 22 juni 1719 klaagde hij over de slordigheid waarmee de gezellen te werk gingen. Hierdoor ontstond veel uitval en verlies. De waardijn gaf daarop de smidmeester opdracht om de gezellen nog eens op het belang te wijzen van een goede taakuitvoering. Op 22 september 1721 werd hij opgevolgd door zijn schoonzoon Pieter Kappeine omdat hij reeds enige tijd zwaar ziek was. Pieter Kappeine werd op zijn beurt opgevolgd door Martinus Holtzhey die van 1749 tot 1752 eerst werkzaam is geweest op de munt van Gelderland. Na zijn dood, in 1764, neemt zijn zoon Martinus Holtzhey jr. zijn ambt volledig over. Als hij in 1788 overlijdt neemt zijn weduwe tot aan de sluiting van de munt het ambt over samen met ene Johan Lodewijk Molter.

Martinus Holtzhey jr. heeft waarschijnlijk nooit stempels gesneden maar zijn zij in 1752-1754 gesneden door zijn vader Martinus Holtzhey sr. De zoon was alleen formeel als stempelsnijder benoemd zodat het volle salaris kon worden genoten voor de functie van stempelsnijder. Martinus Holtzhey jr. ging in opleiding voor essayeur en werd later muntmeester.

In 1610 is te Middelburg een waardijn onthoofd wegens het maken van valse munten. Dit was ene Gelaux Laxi die echter niet als waardijn voorkomt op de Zeeuwse munt en dus waarschijnlijk elders werkte.

De gezellen op de munt van Zeeland kwamen veelal uit de Hollandse munt te Dordrecht. Het serment van de werklieden hadden bepaald dat de Zeeuwse munt een geprivilegieerde munt was en dat alleen leden van het serment van Holland daar mochten werken. Tot 1601 hebben er inderdaad altijd veel munters uit Holland te Middelburg gewerkt. In 1601 verspeelden zij echter de kans om er vaste voet te krijgen door te lang te wachten met het invullen van zes muntersplaatsen. De nieuwe muntmeester Melchior Weijntges nam toen zes Rijnlanders in dienst. Sinds 1601 was de Zeeuwse munt niet meer in handen van de Staten van Zeeland maar werd hij verpacht aan Melchior Weijntges. Deze nieuwe situatie zal mede van invloed zijn geweest op het wegvallen van de aanspraken van het Hollandse serment van munters. Toen de Staten van Zeeland in 1609 besloten om de munt niet meer te verpachten kwam er op 19 september 1609 gelijk een verzoek van de werklieden uit Dordrecht om volgens hun oude privilegiën ook op de munt van Zeeland te mogen werken. De Staten lieten weten dat er op de munt juist vijf Rijksmuntgezellen aan het werk waren. Door de sluiting in 1606 van de Rijksmunten waren deze werkeloos geworden. Als de munt te Dordrecht zou besluiten dat Rijksmuntgezellen ook daar mochten werken dan wilden de Staten van Zeeland wel weer munters uit Dordrecht toelaten. Op 27 juli 1696 werd muntgezel Jan Tack veroordeeld tot het betalen van een boete van vijf schelling en kreeg een scherpe berisping omdat hij geweerwolft had. Destijds was iemand uitmaken voor weerwolf of zich verkleden als weerwolf een zeer ernstige overtreding. Weerwolven werden in verband gebracht met hekserij en het meedoen aan rituelen waarbij men zich als weerwolf kleedde of zich als zodanig gedroeg kon ernstige gevolgen hebben.

Muntteken van Middelburg

Op de koperen munten van Zeeland komen geen muntmeestertekens voor maar wel het muntteken van de stad Middelburg, een burchtje. Soms komt er ook wel eens een rozet voor als muntteken, o.a. onder het borstbeeld op de oorden van 1604-1671. Het burchtje onder het borstbeeld van Philips II op de Statenoorden is van een vreemd model. Dit is gedaan om de stukken uit Zeeland en Doornik beter uit elkaar te houden, het muntteken van Doornik was namelijk ook een burchtje. In het boekje Geschiedenis der Zeeuwse munt wordt een stukje aangehaald wat betrekking heeft op het wat afwijkende muntteken: “…dat ook de stuivers en koperen oorten niet als namaaksel te beschouwen zijn, want, zeggen zij (de Staten van Zeeland), daervan blijct oock contrarie by de letteren oft circumferentie ende affteecken van den Burgt als vooren, dwelcke wat is verandert tot differentie van den slach van Doornick, alwaer van gelycken den Burgt voor een afteecken geslagen wort…..”. Dit fragment stamt uit een officieel schrijven aan de vergaderde Algemene Staten van Brabant met de bedoeling om het tot biljoen verklaren van de Zeeuwse munten ongedaan te krijgen. In 1581 waren de Zeeuwse munten namelijk per plakkaat tot biljoen verklaard. In het schrijven maken de Staten van Zeeland duidelijk dat de Zeeuwse munten geen vervalsingen zijn maar goede munten. Men vermeldt er duidelijk de eigen provincienaam op af en het muntteken burchtje is zelfs aangepast om verwisseling met de munten van Doornik te voorkomen.

Mechanisering van de munt

Ondanks dat de munt van Zeeland samen met die van Holland een belangrijke plaats innam, is er nog lang met de hand gemunt. Pas in 1671 is er begonnen om het muntbedrijf te mechaniseren. Er werden in dat jaar pletmolens, stansmachines en een schroefwerk aangeschaft. Ook zijn er proeven gestart met een kantschrift machine. De mechanisering is niet geheel vlekkeloos verlopen, regelmatig ging er iets fout of stuk. Vooral de stansmachines bleken een bron van ergernis en men is de muntplaatjes nog tot halverwege de 18e eeuw met de hand gaan maken. Het schroeven van de munten heeft echter al snel het slaan met de hamer geheel verdrongen.

Bron: duiten.nl