Categorie: Friesland

De muntslag van Friesland

Friesland was in de vroege middeleeuwen een groot gebied dat zich uitstrekte van grote delen van het tegenwoordige Noord-Holland tot in Noord-Duitsland. In dit Friese gebied zijn rijkelijk munten geslagen. De harde kern van de muntslag heeft in het gebied gelegen wat nu tegenwoordig de provincie Friesland is. De vroegste munten die hier geslagen zijn waren imitaties van te Dorestad geslagen Merovingische munten. Zeer bekend zijn ook de Friese sceatta’s en de imitaties van de Karolingische zilveren penningen van het CRISTIANA RELIGIO type.

In de 11e eeuw kwam er een zeer omvangrijke muntslag op gang van zilveren penningen op naam van de Friese graven uit het geslacht Brunswijk, de zogenaamde Brunonen. Deze munten moeten in gigantische hoeveelheden zijn geslagen. In eigen land komen ze niet zo gek veel voor omdat ze via het handelsverkeer massaal richting Oostzee gebied zijn gegaan. Eind 11e eeuw stortte deze muntslag in elkaar en werden er in de periode daarna, tot circa eind 12e eeuw, zilveren penningen geslagen op gezag van de Utrechtse bisschoppen. Het betreft hier veelal de zogenaamde anonieme lichte Friese penningen van circa 0,2 gram met een afbeelding van een bisschop of heilige, echter zonder leesbare omschriften.

Na het einde van de 12e eeuw zien we heel lang geen muntslag meer in Friesland, echter halverwege de 15e eeuw bloeide er plots een periode van stedelijke muntslag op. De steden Leeuwarden, Bolsward, Sneek, Workum, Franeker en Dokkum2 hebben toen op eigen gezag munten geslagen. De enige stad die hiertoe officieel het recht had was Leeuwarden middels een oorkonde van keizer Sigismund uit 1417. Deze periode van stedelijke muntslag is echter van korte duur en geringe omvang geweest. Na 1493 heeft alleen Leeuwarden tussen 1580 en 1600 wat kleingeld geslagen op naam van de stad. Deze muntjes waren veelal van slecht zilver. In 1498 gaf Maximiliaan van Oostenrijk de Friese gebieden in leen aan Albrecht van Saksen die na zijn dood in 1500 werd opgevolgd door zijn zoon George van Saksen. Een machtsstrijd met Karel van Gelre over het beheer van Friesland koste George van Saksen zoveel geld dat hij in 1515 genoodzaakt was om zijn rechten op Friesland te verkopen aan Karel V voor 100.000 goudguldens. Het duurde nog tot 1522 voordat Karel van Gelre zijn aanspraken op Friesland liet vallen en nog tot 1524 voordat Friesland geheel was opgenomen in het Bourgondische rijk van Karel V. Van 1527 tot 1530 is er een Bourgondisch munthuis te Leeuwarden geweest welke was gevestigd op de hoek Eewal en Slotemakerstraat. Muntmeester was Frank van Papevelt en stempelsnijder Jacob Ysbrandsz. De munten die hier zijn geslagen zijn heel lang voor Luxemburgse exemplaren aangezien vanwege het muntteken leeuwtje. De muntslag uit de periode van 1498 tot ca.1530 op naam van de verschillende machthebbers wordt wel de landsheerlijke muntslag genoemd.

De provinciale munt die in 1580 te Leeuwarden werd opgericht is nooit echt een groot succes geweest. Het gewest had ook een klein aantal inwoners waardoor de aantallen geslagen munten bescheiden zijn geweest. Rond 1650 bestond het aantal inwoners uit tussen de 147.000 en 169.000 inwoners.20 Begin 18e eeuw was dit zelfs afgenomen naar tussen de 127.000 en 135.000 personen. Wat ook in het nadeel van Friesland werkte was dat de munt ateliers onderling een concurrentie strijd hadden met betrekking tot de aanvoer van edelmetaal. Het centrum van de handel had zich eind 16e eeuw verplaatst naar de vlak aan zee liggende provincies Holland, West-Friesland en Zeeland zodat de munthuizen aldaar als groot voordeel hadden dat ze gelegen waren in dit nieuwe centrum van de handel. De aanvoer van (edel)metalen en de prijs daarvan lagen veel gunstiger ten opzichte van de meer in het binnenland gelegen provincies.

De munten uit de beginperiode zijn naar Saksisch voorbeeld geslagen met o.a. het borstbeeld van een Saksische edelman. Dit word nogal eens verbasterd tot Friese boer. Dit portret staat ook op de in vele variaties geslagen oorden. Het devies op deze munten was: NISI DOMINUS NOBISCUM, tenzij de heer met ons is. Later volgde Friesland meer de muntpolitiek van de andere provincies door leeuwendaalders, dukatons, drieguldens enz. te gaan slaan. In de achttiende eeuw raakte de Friese munt echter snel in verval, de laatste koperen duiten van het nieuwe type werden geslagen in 1724. De laatste zilveren munten werden geslagen in 1738, pas in 1752 werd de Friese munt officieel gesloten.

Officieren op de Friese munt (zover bekend)

De eerste provinciale muntmeester, Lodewijk Alewijn(se), huurde “de olde cancellerie” aan de Tweebaksmarkt als vestiging voor het Friese munthuis. Hij was een broer van de Gelderse muntmeester Jacob Dirkszn. Alewijn(se). In 1586 werd hij opgevolgd door zijn stiefzoon Willem van Viersen, geboren in 1564 als zoon van Matthijs van Viersen (uit Vianen) en Maria Johannisdr. van Bemmel. Willem werd de stiefzoon van Lodewijk Alewijn(se) omdat na de dood van zijn vader zijn moeder hertrouwde met deze Lodewijk Alewijn(se). Willem zelf was gehuwd met Titia Godefredi bij wie hij 10 kinderen had. Op 9 september van dat jaar legde hij de eed af in handen van de generaalmeesters der munt Jacob van Nispen, Rochus Grijp en Jeronimus Bruynseels. Naast muntmeester is hij ook rentmeester geweest, hij stierf op 20 oktober 1641. In 1616 volgde zijn 2e zoon Jurrien hem op als muntmeester. Jurrien huwde op donderdag 9 april 1626 te Leeuwarden met Anna Boner waarbij hij 5 kinderen had, allen dochters. Buiten muntmeester was Jurrien net als zijn vader ook rentmeester geweest, hij is overleden op woensdag 4 augustus 16551. Na hem zien we nog twee muntmeesters met de naam van Vierssen. De jongere telgen uit het geslacht van Viersen begonnen hun naam met dubbel s te schrijven als van Vierssen. De oorspronkelijke geslachtsnaam was echter van Viersen met één enkele s.

Van 1652-1657 was Coenraad Raerd muntmeester maar deze vertrok in 1657 naar Groningen waarna de munt tot 1659 stil stond. Daniël Valckenier werd in 1659 muntmeester, tijdens zijn muntmeesterschap werd in ca. 1680 begonnen met het “schroeven” van de munten. Hij werd in 1688 opgevolgd door zijn 16 jarige zoon Johannes Henricus Valckenier. Omdat het munthuis vanwege het “schroeven” van de munten te klein was geworden werd in 1693 het “Holdingahuis” aan de Grote Kerkstraat gehuurd als nieuwe vestiging. In 1699 overleed de muntmeester op jonge leeftijd en bleef het muntmeestersambt tot 1701 onbezet. Onesius Fredericus van Glinstra werd op 29 maart 1701 tot muntmeester benoemd maar heeft nooit iets gemunt.

Op 13 januari 1702 werd de al bejaarde Daniël Valckenier weer als muntmeester aangesteld om waar te nemen voor van Glinstra. Hij liet in de tuin van het “Holdingahuis” voor 8.000 gulden een groot nieuw munthuis bouwen in de veronderstelling dat de Staten van Friesland dit hem wel zouden terugbetalen. Zij wilden hem echter niet eens de helft van het bedrag vergoeden. Hierdoor voelde de oude Daniël Valckenier zich dusdanig benadeelt dat zijn overlijden in 1704 wel mede wordt toegeschreven aan deze in zijn ogen schandalige behandeling.

In 1704 werd Herbert Marinus muntmeester van Friesland dankzij een verzoek hiertoe van zijn vader Egbert Marinus, de voormalige stadsmuntmeester van Groningen. In 1705 kreeg hij een oproep om naar den Haag te komen om daar de eed af te leggen bij de raden en generaalmeesters van de munt. Dit werd hem echter door de Staten van Friesland verboden die genoegen namen met de eed die hij aan hen had gezworen. Later zal hij in 1707 wel gehoor geven aan een 2e oproep om naar Kampen te komen waarvoor hij later verantwoording moest afleggen aan de Staten van Friesland. Deze namen genoegen met zijn uitleg over wat hij daar verteld heeft en de zaak was afgedaan. Herbert is tot 1719 muntmeester gebleven en gebruikte als enige Friese muntmeester een muntmeesterteken en wel alleen op een gulden uit 1714. Dit teken was een zeemeerman afkomstig uit het wapen van zijn familie. Zijn opvolger Albertus Ketel deed in 1721 al weer afstand omdat hij benoemd werd tot kamerbode van de gedeputeerde staten van Friesland. De laatste muntmeester, Henricus Dortsman, heeft alleen maar in 1738 gemunt.

Stempelsnijder Mathys Siderius werd geboren op 14 maart 1644 te Leeuwarden als zoon van Mente Mathys Iserman welke eigenaar was van een ijzerwinkel op de korenmarkt, vandaar zijn naam Iserman (ijzerman). Hij noemde zich na verloop van tijd Siderius. De winkel had als uithangbord een man met harnas en helm. Mathys Siderius wordt genoemd als goudsmid, essayeur en stempelsnijder. Hij was getrouwd met Maycke Annius Wiegersma en overleed op 2 december 167512. Johannes Mancadam, ook bekend als Manckendam, volgde als “stempel-snijder Gouvernal deser Provincie” zijn meester Mathys Siderius op, die overigens familie was via zijn grootmoeder Elske Mathys Siderius. Hij was gedoopt op donderdag 13 april 1656 te Franeker in de Oldehoofsterkerk [bron: DTB Franeker Hervormde gemeente Inv.nr.256]. Hij trouwde, 26 jaar oud, op donderdag 19 november 1682 in Leeuwarden [bron: Trouwregister Hervormde gemeente Leeuwarden, 1682 nr.981] met de 20-jarige Elske de Neeff. Het gezin woonde in de Doelestraat 8 in het later bekend geworden “Coulonhuis” te Leeuwarden. Johannes verkocht dit geërfde pand in 1713 voor 1225 gulden aan Anthonius Coulon. Zij kregen drie kinderen, waarvan slechts één dochter volwassen werd. Hij overleed op 79 jarige leeftijd en is op maandag 10 oktober 1735 te Leeuwarden begraven.

Wapens

Doordat er in Friesland door diverse steden en machthebbers is gemunt komen er verschillende wapens voor op munten uit het gebied Friesland. Op de munten van de laat 15e eeuwse stedelijke muntslag komen we voornamelijk de Duitse tweekoppige rijksadelaar tegen en ook is de leeuw een geliefd onderwerp om af te beelden. Onder de Saksische vorsten verschijnt het wapen van Saksen gecombineerd met andere wapens op de munten, en onder Karel V wordt een uitgebreid Bourgondisch wapen gebruikt. Het Friese wapen met de twee gaande leeuwen zoals dat op de koperen munten uit de provincietijd voorkomt dateert van ca. 1499/1500 en is ontstaan onder Albrecht van Saksen.

Tijdens de provinciale muntslag komen op de zilveren munten echter ook nog steeds veel andere wapens voor. De rijksadelaar blijft een geliefde afbeelding en er komt ook een wapen voor met hierin alle wapens van de 11 Friese steden. Op de koperen munten komt echter alleen het wapen voor met de 2 boven elkaar gaande leeuwen op een achtergrond met blokjes. Het wapen van West-Friesland is hier later van afgeleid, echter de leeuwen in dat wapen kijken de toeschouwer aan terwijl de Friese leeuwen recht vooruit kijken.

Munttekens

Het muntteken “leeuwtje” is gebruikt te Leeuwarden en het muntteken “rechthoek” te Reiderschans (vlakbij Delfzijl) waar in de periode 1591-1594 rijksdaalders, leeuwendaalders en Hongaarse dukaten aangemunt zijn voor een aldaar gelegen Fries garnizoen. Mogelijk zijn hier ook duiten aangemunt omdat er ongedateerde duiten bestaan die in plaats van een leeuwtje een rechthoek in de tekst hebben.

Bron: duiten.nl