Categorie: Friesland

De muntslag van Friesland

Friesland was in de vroege middeleeuwen een groot gebied dat zich uitstrekte van grote delen van het tegenwoordige Noord-Holland tot in Noord-Duitsland. In dit Friese gebied zijn rijkelijk munten geslagen. De harde kern van de muntslag heeft in het gebied gelegen wat nu tegenwoordig de provincie Friesland is. De vroegste munten die hier geslagen zijn waren imitaties van te Dorestad geslagen Merovingische munten. Zeer bekend zijn ook de Friese sceatta’s en de imitaties van de Karolingische zilveren penningen van het CRISTIANA RELIGIO type.

In de 11e eeuw kwam er een zeer omvangrijke muntslag op gang van zilveren penningen op naam van de Friese graven uit het geslacht Brunswijk, de zogenaamde Brunonen. Deze munten moeten in gigantische hoeveelheden zijn geslagen. In eigen land komen ze niet zo gek veel voor omdat ze via het handelsverkeer massaal richting Oostzee gebied zijn gegaan. Eind 11e eeuw stortte deze muntslag in elkaar en werden er in de periode daarna, tot circa eind 12e eeuw, zilveren penningen geslagen op gezag van de Utrechtse bisschoppen. Het betreft hier veelal de zogenaamde anonieme lichte Friese penningen van circa 0,2 gram met een afbeelding van een bisschop of heilige, echter zonder leesbare omschriften.

Na het einde van de 12e eeuw zien we heel lang geen muntslag meer in Friesland, echter halverwege de 15e eeuw bloeide er plots een periode van stedelijke muntslag op. De steden Leeuwarden, Bolsward, Sneek, Workum, Franeker en Dokkum2 hebben toen op eigen gezag munten geslagen. De enige stad die hiertoe officieel het recht had was Leeuwarden middels een oorkonde van keizer Sigismund uit 1417. Deze periode van stedelijke muntslag is echter van korte duur en geringe omvang geweest. Na 1493 heeft alleen Leeuwarden tussen 1580 en 1600 wat kleingeld geslagen op naam van de stad. Deze muntjes waren veelal van slecht zilver. In 1498 gaf Maximiliaan van Oostenrijk de Friese gebieden in leen aan Albrecht van Saksen die na zijn dood in 1500 werd opgevolgd door zijn zoon George van Saksen. Een machtsstrijd met Karel van Gelre over het beheer van Friesland koste George van Saksen zoveel geld dat hij in 1515 genoodzaakt was om zijn rechten op Friesland te verkopen aan Karel V voor 100.000 goudguldens. Het duurde nog tot 1522 voordat Karel van Gelre zijn aanspraken op Friesland liet vallen en nog tot 1524 voordat Friesland geheel was opgenomen in het Bourgondische rijk van Karel V. Van 1527 tot 1530 is er een Bourgondisch munthuis te Leeuwarden geweest welke was gevestigd op de hoek Eewal en Slotemakerstraat. Muntmeester was Frank van Papevelt en stempelsnijder Jacob Ysbrandsz. De munten die hier zijn geslagen zijn heel lang voor Luxemburgse exemplaren aangezien vanwege het muntteken leeuwtje. De muntslag uit de periode van 1498 tot ca.1530 op naam van de verschillende machthebbers wordt wel de landsheerlijke muntslag genoemd.

De provinciale munt die in 1580 te Leeuwarden werd opgericht is nooit echt een groot succes geweest. Het gewest had ook een klein aantal inwoners waardoor de aantallen geslagen munten bescheiden zijn geweest. Rond 1650 bestond het aantal inwoners uit tussen de 147.000 en 169.000 inwoners.20 Begin 18e eeuw was dit zelfs afgenomen naar tussen de 127.000 en 135.000 personen. Wat ook in het nadeel van Friesland werkte was dat de munt ateliers onderling een concurrentie strijd hadden met betrekking tot de aanvoer van edelmetaal. Het centrum van de handel had zich eind 16e eeuw verplaatst naar de vlak aan zee liggende provincies Holland, West-Friesland en Zeeland zodat de munthuizen aldaar als groot voordeel hadden dat ze gelegen waren in dit nieuwe centrum van de handel. De aanvoer van (edel)metalen en de prijs daarvan lagen veel gunstiger ten opzichte van de meer in het binnenland gelegen provincies.

De munten uit de beginperiode zijn naar Saksisch voorbeeld geslagen met o.a. het borstbeeld van een Saksische edelman. Dit word nogal eens verbasterd tot Friese boer. Dit portret staat ook op de in vele variaties geslagen oorden. Het devies op deze munten was: NISI DOMINUS NOBISCUM, tenzij de heer met ons is. Later volgde Friesland meer de muntpolitiek van de andere provincies door leeuwendaalders, dukatons, drieguldens enz. te gaan slaan. In de achttiende eeuw raakte de Friese munt echter snel in verval, de laatste koperen duiten van het nieuwe type werden geslagen in 1724. De laatste zilveren munten werden geslagen in 1738, pas in 1752 werd de Friese munt officieel gesloten.

Officieren op de Friese munt (zover bekend)

De eerste provinciale muntmeester, Lodewijk Alewijn(se), huurde “de olde cancellerie” aan de Tweebaksmarkt als vestiging voor het Friese munthuis. Hij was een broer van de Gelderse muntmeester Jacob Dirkszn. Alewijn(se). In 1586 werd hij opgevolgd door zijn stiefzoon Willem van Viersen, geboren in 1564 als zoon van Matthijs van Viersen (uit Vianen) en Maria Johannisdr. van Bemmel. Willem werd de stiefzoon van Lodewijk Alewijn(se) omdat na de dood van zijn vader zijn moeder hertrouwde met deze Lodewijk Alewijn(se). Willem zelf was gehuwd met Titia Godefredi bij wie hij 10 kinderen had. Op 9 september van dat jaar legde hij de eed af in handen van de generaalmeesters der munt Jacob van Nispen, Rochus Grijp en Jeronimus Bruynseels. Naast muntmeester is hij ook rentmeester geweest, hij stierf op 20 oktober 1641. In 1616 volgde zijn 2e zoon Jurrien hem op als muntmeester. Jurrien huwde op donderdag 9 april 1626 te Leeuwarden met Anna Boner waarbij hij 5 kinderen had, allen dochters. Buiten muntmeester was Jurrien net als zijn vader ook rentmeester geweest, hij is overleden op woensdag 4 augustus 16551. Na hem zien we nog twee muntmeesters met de naam van Vierssen. De jongere telgen uit het geslacht van Viersen begonnen hun naam met dubbel s te schrijven als van Vierssen. De oorspronkelijke geslachtsnaam was echter van Viersen met één enkele s.

Van 1652-1657 was Coenraad Raerd muntmeester maar deze vertrok in 1657 naar Groningen waarna de munt tot 1659 stil stond. Daniël Valckenier werd in 1659 muntmeester, tijdens zijn muntmeesterschap werd in ca. 1680 begonnen met het “schroeven” van de munten. Hij werd in 1688 opgevolgd door zijn 16 jarige zoon Johannes Henricus Valckenier. Omdat het munthuis vanwege het “schroeven” van de munten te klein was geworden werd in 1693 het “Holdingahuis” aan de Grote Kerkstraat gehuurd als nieuwe vestiging. In 1699 overleed de muntmeester op jonge leeftijd en bleef het muntmeestersambt tot 1701 onbezet. Onesius Fredericus van Glinstra werd op 29 maart 1701 tot muntmeester benoemd maar heeft nooit iets gemunt.

Op 13 januari 1702 werd de al bejaarde Daniël Valckenier weer als muntmeester aangesteld om waar te nemen voor van Glinstra. Hij liet in de tuin van het “Holdingahuis” voor 8.000 gulden een groot nieuw munthuis bouwen in de veronderstelling dat de Staten van Friesland dit hem wel zouden terugbetalen. Zij wilden hem echter niet eens de helft van het bedrag vergoeden. Hierdoor voelde de oude Daniël Valckenier zich dusdanig benadeelt dat zijn overlijden in 1704 wel mede wordt toegeschreven aan deze in zijn ogen schandalige behandeling.

In 1704 werd Herbert Marinus muntmeester van Friesland dankzij een verzoek hiertoe van zijn vader Egbert Marinus, de voormalige stadsmuntmeester van Groningen. In 1705 kreeg hij een oproep om naar den Haag te komen om daar de eed af te leggen bij de raden en generaalmeesters van de munt. Dit werd hem echter door de Staten van Friesland verboden die genoegen namen met de eed die hij aan hen had gezworen. Later zal hij in 1707 wel gehoor geven aan een 2e oproep om naar Kampen te komen waarvoor hij later verantwoording moest afleggen aan de Staten van Friesland. Deze namen genoegen met zijn uitleg over wat hij daar verteld heeft en de zaak was afgedaan. Herbert is tot 1719 muntmeester gebleven en gebruikte als enige Friese muntmeester een muntmeesterteken en wel alleen op een gulden uit 1714. Dit teken was een zeemeerman afkomstig uit het wapen van zijn familie. Zijn opvolger Albertus Ketel deed in 1721 al weer afstand omdat hij benoemd werd tot kamerbode van de gedeputeerde staten van Friesland. De laatste muntmeester, Henricus Dortsman, heeft alleen maar in 1738 gemunt.

Stempelsnijder Mathys Siderius werd geboren op 14 maart 1644 te Leeuwarden als zoon van Mente Mathys Iserman welke eigenaar was van een ijzerwinkel op de korenmarkt, vandaar zijn naam Iserman (ijzerman). Hij noemde zich na verloop van tijd Siderius. De winkel had als uithangbord een man met harnas en helm. Mathys Siderius wordt genoemd als goudsmid, essayeur en stempelsnijder. Hij was getrouwd met Maycke Annius Wiegersma en overleed op 2 december 167512. Johannes Mancadam, ook bekend als Manckendam, volgde als “stempel-snijder Gouvernal deser Provincie” zijn meester Mathys Siderius op, die overigens familie was via zijn grootmoeder Elske Mathys Siderius. Hij was gedoopt op donderdag 13 april 1656 te Franeker in de Oldehoofsterkerk [bron: DTB Franeker Hervormde gemeente Inv.nr.256]. Hij trouwde, 26 jaar oud, op donderdag 19 november 1682 in Leeuwarden [bron: Trouwregister Hervormde gemeente Leeuwarden, 1682 nr.981] met de 20-jarige Elske de Neeff. Het gezin woonde in de Doelestraat 8 in het later bekend geworden “Coulonhuis” te Leeuwarden. Johannes verkocht dit geërfde pand in 1713 voor 1225 gulden aan Anthonius Coulon. Zij kregen drie kinderen, waarvan slechts één dochter volwassen werd. Hij overleed op 79 jarige leeftijd en is op maandag 10 oktober 1735 te Leeuwarden begraven.

Wapens

Doordat er in Friesland door diverse steden en machthebbers is gemunt komen er verschillende wapens voor op munten uit het gebied Friesland. Op de munten van de laat 15e eeuwse stedelijke muntslag komen we voornamelijk de Duitse tweekoppige rijksadelaar tegen en ook is de leeuw een geliefd onderwerp om af te beelden. Onder de Saksische vorsten verschijnt het wapen van Saksen gecombineerd met andere wapens op de munten, en onder Karel V wordt een uitgebreid Bourgondisch wapen gebruikt. Het Friese wapen met de twee gaande leeuwen zoals dat op de koperen munten uit de provincietijd voorkomt dateert van ca. 1499/1500 en is ontstaan onder Albrecht van Saksen.

Tijdens de provinciale muntslag komen op de zilveren munten echter ook nog steeds veel andere wapens voor. De rijksadelaar blijft een geliefde afbeelding en er komt ook een wapen voor met hierin alle wapens van de 11 Friese steden. Op de koperen munten komt echter alleen het wapen voor met de 2 boven elkaar gaande leeuwen op een achtergrond met blokjes. Het wapen van West-Friesland is hier later van afgeleid, echter de leeuwen in dat wapen kijken de toeschouwer aan terwijl de Friese leeuwen recht vooruit kijken.

Munttekens

Het muntteken “leeuwtje” is gebruikt te Leeuwarden en het muntteken “rechthoek” te Reiderschans (vlakbij Delfzijl) waar in de periode 1591-1594 rijksdaalders, leeuwendaalders en Hongaarse dukaten aangemunt zijn voor een aldaar gelegen Fries garnizoen. Mogelijk zijn hier ook duiten aangemunt omdat er ongedateerde duiten bestaan die in plaats van een leeuwtje een rechthoek in de tekst hebben.

Bron: duiten.nl

Friesland: duit 1653

Gevonden door Frederik Quipor

Materiaal: koper

Diameter: 19,8 mm

Gewicht: 1,3 gr

Voorzijde: Een tulpkrans met daarin in drie regels de tekst FRI SIA 1653 

Keerzijde: Gekroond wapen van Friesland met twee gaande leeuwen boven elkaar. Het wapen heeft geen versieringen meer, is aan de onderzijde ronder en heeft aan de bovenzijde twee instulpingen. Tekst: NISI. DNS. NOBISCVM. (of variant). Voluit: nisi Dominus nobiscum, wat betekent: tenzij de Heer met ons is.

Wapen van Friesland

Muntmeester: Coenraad Raerd 1652 – 1657

Muntteken:

Slagplaats: Leeuwarden

Recent is een duit aangemeld waarop het jaartal 1622 zichtbaar lijkt, mogelijk is hier 1629 bedoeld, mede omdat de duit voorzien is van het nieuwe type wapenschild. Zie HIER een afbeelding. Het zilveren exemplaar met het jaartal 1626 lijkt een proeve van bekwaamheid van de stempelsnijder. De tekening is nogal afwijkend en waarschijnlijk is dit stempel verder nooit meer gebruikt. Het valse exemplaar met het jaartal 1633 is bekend geworden door een publicatie in De Beeldenaar16. Het jaartal 1643 zou aanwezig zijn in het Amsterdams Historisch Museum (collectie Lopez Suasso). Het jaartal is echter niet goed leesbaar waardoor het hoogst onzeker is of dit wel een exemplaar van 1643 is. De jaartalwijziging 1658/48 is bekend geworden via melding bij het geldmuseum. Aangezien nu echter een zeer duidelijke 1658/47 gemeld is (zie afbeelding) denk ik dat het geen 1658/48 is geweest maar een 1658/47. Bij munthandel G. Henzen werd in de novemberlijst 2000 onder nummer 1682 een overslag 1653/44 aangeboden. Omdat hier mogelijk verwarring kan bestaan met de overslag 1653/48 is deze (nog) niet opgenomen. De jaren 40 uit deze serie hebben vaak zeer slecht leesbare jaartallen. Aan sommige jaartallen uit deze serie moet dan ook getwijfeld worden of zij wel bestaan. Veel duiten uit de jaren 40 lijken ook een overslag over een ouder jaartal. Ik heb hier een 1646 over 1644 opgenomen omdat deze mij wel duidelijk lijkt. Mogelijk bestaat ook de jaartalwijzing 1647/46 maar deze is nog zeer onzeker. 
Een bijzonder jaartalwijziging is de 1663 over 1663. Hier heeft de stempelsnijder de 3 in het jaartal per ongeluk op zijn kop in het stempel geslagen. Dit is nog te zien aan de hoek linksonder van de zogenaamde “8”. Vervolgens heeft hij de fout gecorrigeerd door de 3 er correct op te zetten. Het lijkt nu echter net of er een cijfer 8 staat.

De normale tulpkrans op de exemplaren uit de periode 1626-1629 is die met boven, onder, rechts en links een rozet. Van 1626 bestaan exemplaren met links en rechts twee bollen (vruchten) in de tulpkrans. Deze variant is zeldzamer, zie HIER een afbeelding.

Van de Friese duiten zijn talrijke Reckheimse imitaties bekend, zie bij Reckheim voor een (volledige) opsomming. Van de duiten uit de periode 1626-1629 bestaan overslagen op Duitse koperen muntjes. Bekend zijn o.a. overslagen op 3 pfennig munten van hertog Hans Albrecht van Mecklenburg-Güstrow (1610-1628). Gedurende de 30-jarige oorlog liep de inflatie in Duitsland hoog op (zgn. Kipper und Wipper zeit). Er werd ook veel kopergeld geslagen dat in Duitsland echter niet populair was en men trachtte dit zo snel mogelijk weer in te trekken. Mogelijk zijn grote partijen van dit ingetrokken kopergeld verkocht naar munthuizen in het oosten van Nederland. In Nederland werden koperen duiten en oorden juist wel veel gebruikt. Onder andere het Friese munthuis heeft de Duitse muntjes gebruikt als grondstof voor de Friese duiten.

Wettelijk voorschrift: (mij) niet bekend. Van 10 november 1627 tot 27 november 1629 was de aanmaak van duiten en oorden verboden. In 1648 werd weer een verbod op de aanmunting van kopergeld afgekondigd en moest de muntmeester zijn stempels inleveren. Op 18 november 1653 werd weer machtiging gegeven om duiten te slaan.

Referentie

FRI.10

Gedetermineerd door Eric Aerts

Friesland: oord ca. 1653 – 1657

Gevonden door Danny Demarre

Materiaal: koper

Diameter: 25 mm

Gewicht: 2,13 gr

Voorzijde: Friese edelman (naar Saksisch voorbeeld) naar rechts met zwaard over de schouder. Links van het borstbeeld staat de letter F en rechts de letter O. Deze afkorting wordt uitgelegd als Frisia Ordines (Friese staat) maar ook als Friese oord. Tekst:  . NISI. DOMINVS. NOBISCVM. (of variant) wat betekent: tenzij de Heer met ons is.

Keerzijde: Fries wapenschild met een open kroon en een ronde onderzijde. De bovenzijde van het wapen is nu gewoon recht zonder uitstulpingen. In het wapen twee gaande leeuwen boven elkaar die recht voor zich uit kijken. Onder en naast het wapen zitten krulversieringen. Tekst: .MO. NOVA. ARG. ORDIN. FR. (of variant). Voluit: moneta nova argentum ordinum Frisiae wat betekent: nieuwe zilveren munt van de staat Friesland. 

Wapen van Friesland

Datum: z.j. ca. 1653 – 1657

Muntmeesters: Coenraad Raerd 1652 – 1657

Muntteken:

Slagplaats: Leeuwarden

De oorden zonder jaartal van dit type stammen mogelijk uit de periode 1653-1657. In deze periode zijn ook duiten geslagen en ook te Zeeland werden in deze periode veel oorden geslagen.

Het wapen op deze typen heeft een open kroon, ronde onderzijde en geen uitstulpingen aan de bovenzijde.

Over het woord oord zoals dit nog te Friesland werd gebruikt is DIT een aardig stukje. Een oord Friesland is bekend geworden voorzien van drie maal de klop gekroond hartje, zie HIER de afbeelding. Achtergrond en betekenis van deze klop niet bekend.

Wettelijk voorschrift: (mij) niet bekend. Het schijnt dat de Friese oorden van het gewicht zijn dat ook in Zeeland werd gehanteerd voor de oorden. Uit een mark kwamen dan ca. 58 stuks wat een gewicht oplevert van 4,24 gram per stuk. In de praktijk viel dit gewicht vrijwel altijd lager uit.

Referentie

FRI.7

Gedetermineerd door Eric Aerts

Friesland: oord ca. 1657 – 1663 

Gevonden door Marco Evers

marco e1-800 marco e1.1-800

Materiaal: koper

Diameter: 25 mm

Gewicht: ?

Voorzijde: Friese edelman (naar Saksisch voorbeeld) naar rechts met zwaard over de schouder. Links van het borstbeeld staat de letter F en rechts de letter O. Deze afkorting wordt uitgelegd als Frisia Ordines (Friese staat) maar ook als Friese oord. Tekst: . NISI. DOMINVS. NOBISCVM. (of variant). Wat betekent: tenzij de Heer met ons is.

Keerzijde: Fries wapenschild met een open kroon en een ronde onderzijde. De bovenzijde van het wapen heeft links en rechts een uitstulping of juist niet. Onder en naast het wapen zitten brilvormige krulversieringen waarvan de rondingen voorzien zijn van uitsteeksels. In het wapen twee gaande leeuwen boven elkaar die recht voor zich uit kijken. Tekst: .MO. NOVA. ARG. ORDIN. FR. (of variant). Voluit: moneta nova argentum ordinum Frisiae, wat betekent: nieuwe zilveren munt van de staat Friesland.

Wapen van Friesland

Datum: z.j. ca. 1657 – 1663

Muntmeester: Coenraad Raerd en Daniel Valckenier ( 1652 – 1657 en 1659 – 1688 )

Muntteken:

Slagplaats: Leeuwarden

Deze oorden zijn mogelijk de laatste Friese oorden geweest. De versiering rond het wapen is van een andere vorm, een meer ronde, brilvormige krulversiering versierd met puntige uitsteeksels. Soms lijken de versieringen een mengeling van de oude krulversieringen met de nieuwe brilvormige krulversiering zoals op DIT exemplaar. Sommige van deze oorden zijn van een erg slechte uitvoering met grote en kleine letters. Over het woord oord zoals dit nog te Friesland werd gebruikt is DIT een aardig stukje.

Wettelijk voorschrift: (mij) niet bekend. Het schijnt dat de Friese oorden van het gewicht zijn dat ook in Zeeland werd gehanteerd voor de oorden. Uit een mark kwamen dan ca. 58 stuks wat een gewicht oplevert van 4,24 gram per stuk. In de praktijk viel dit gewicht vrijwel altijd lager uit.

Referentie

FRI.7A

Gedetermineerd door Marco Evers

Friesland: duit 1675

Gevonden door Lorre Naessens

lorre1 lorre1.1

Materiaal: koper

Diameter: 20 mm

Gewicht: ?

Voorzijde: Een leeuwtje tussen twee versieringen, daaronder FRISIA in één regel en het jaartal tussen twee rozetten/bollen. Onder het jaartal een rozet tussen versieringen. 

Keerzijde: Gekroond wapen van Friesland met twee gaande leeuwen boven elkaar. Het wapen heeft aan de rand weer versieringen.

Wapen van Friesland

Muntmeester: Daniël Valckenier 1659 – 1688

Muntteken:

Slagplaats: Leeuwarden 

Ik schreef eerder dat aan de jaren 1684 en 1688 die hier en daar vermeld werden sterk getwijfeld moest worden. Het jaar 1684 is nu met duidelijk jaartal terug gevonden (zie foto) en is ook gemeld in het Fries museum te Leeuwarden maar deze kan ik nog niet bevestigen. Het KPK, nu opgenomen in het nationale geld en bankmuseum zou een 1688 bezitten maar deze heb ik daar niet terug gevonden. In het jaar 1687 zijn geen duiten geslagen en mogelijk wilde de muntmeester in 1688 hier weer mee beginnen maar werd hem dit verboden. De exemplaren die wel voor 1688 worden aangezien zijn van 1685. De 5 in dat jaartal is soms zo gevormd dat deze op een cijfer 8 lijkt. Van de jaren 1686 en 1691 bestaan valse exemplaren. Beide jaren zijn met 1 exemplaar aanwezig in de vondst Brabant 1701. Soms komen misslagen of foutslagen voor zoals DEZE van Friesland. Waarschijnlijk is een geslagen duit aan het stempel blijven hangen en heeft niet het stempel maar de aanklevende munt een zijde van de munt geslagen. Een exemplaar met het jaartal 1686 is bekend overslagen over een Franse Double Tournois, zie HIER.

Wettelijke voorschrift: nadat er in 1675 duiten zijn geslagen verboden de gedeputeerde Staten van Friesland volgens resolutie van 17/27 februari 1676 verdere aanmunting. In 1681 is er blijkbaar weer toestemming tot aanmunting gegeven waarna op 27 maart 1688 de muntmeester opdracht kreeg om geen duiten meer te slaan. Op 1 maart 1689 werd een verbod op de aanmaak van duiten afgekondigd.

Referentie

FRI.12

Gedetermineerd door Eric Aerts

Friesland: duit 1686

Gevonden door Mario Raeymaekers

Materiaal: koper

Diameter: ?

Gewicht: ?

Voorzijde: Een leeuwtje tussen twee versieringen, daaronder FRISIA in één regel en het jaartal tussen twee rozetten/bollen. Onder het jaartal een rozet tussen versieringen.

Keerzijde: Gekroond wapen van Friesland met twee gaande leeuwen boven elkaar. Het wapen heeft aan de rand weer versieringen.

Wapen van Friesland

Muntmeester: Daniël Valckenier 1659 – 1688

Muntteken:

Slagplaats: Leeuwarden

Ik schreef eerder dat aan de jaren 1684 en 1688 die hier en daar vermeld werden sterk getwijfeld moest worden. Het jaar 1684 is nu met duidelijk jaartal terug gevonden (zie foto) en is ook gemeld in het Fries museum te Leeuwarden maar deze kan ik nog niet bevestigen. Het KPK, nu opgenomen in het nationale geld en bankmuseum zou een 1688 bezitten maar deze heb ik daar niet terug gevonden. In het jaar 1687 zijn geen duiten geslagen en mogelijk wilde de muntmeester in 1688 hier weer mee beginnen maar werd hem dit verboden. De exemplaren die wel voor 1688 worden aangezien zijn van 1685. De 5 in dat jaartal is soms zo gevormd dat deze op een cijfer 8 lijkt. Van de jaren 1686 en 1691 bestaan valse exemplaren. Beide jaren zijn met 1 exemplaar aanwezig in de vondst Brabant 1701. Soms komen misslagen of foutslagen voor zoals DEZE van Friesland. Waarschijnlijk is een geslagen duit aan het stempel blijven hangen en heeft niet het stempel maar de aanklevende munt een zijde van de munt geslagen. Een exemplaar met het jaartal 1686 is bekend overslagen over een Franse Double Tournois, zie HIER.

Wettelijke voorschrift: nadat er in 1675 duiten zijn geslagen verboden de gedeputeerde Staten van Friesland volgens resolutie van 17/27 februari 1676 verdere aanmunting. In 1681 is er blijkbaar weer toestemming tot aanmunting gegeven waarna op 27 maart 1688 de muntmeester opdracht kreeg om geen duiten meer te slaan. Op 1 maart 1689 werd een verbod op de aanmaak van duiten afgekondigd.

Referentie

FRI.12

Gedetermineerd op facebook

Friesland: oord z.j. ( ca. 1620 )

Gevonden door Mark Boeckhout

Materiaal: koper

Diameter: 25,13 mm

Gewicht: 4,1 gr

Voorzijde: Friese edelman (naar Saksisch voorbeeld) naar rechts met zwaard over de schouder. Links van het borstbeeld staat de letter F en rechts de letter O. Deze afkorting wordt uitgelegd als Frisia Ordines (Friese staat) maar ook als Friese oord. Tekst: NISI. DOMINVS. NOBISCVM (of variant) wat betekent: tenzij de Heer met ons is.

Keerzijde: Versierd wapenschild met een open kroon en een onderzijde die in een puntje uitloopt. De bovenzijde van het wapen heeft links en rechts een uitstulping. In het wapen twee gaande leeuwen boven elkaar die recht voor zich uit kijken. Tekst: MO. NOVA. ARG. ORDIN. FRI (of variant). Voluit: moneta nova argentum ordinum Frisiae, wat betekent: nieuwe zilveren munt van de staat Friesland.

Wapen van Friesland

Muntteken: 

Muntmeester: Jurrien van Vierssen ( 1616 – 1643 )

Slagplaats: Leeuwarden

De oorden zonder jaartal van dit type stammen mogelijk uit de periode 1626-1629. In deze periode zijn ook duiten geslagen totdat hier in 1629 weer een eind aan kwam.

Het wapen op deze typen heeft een open kroon, gepunte onderzijde en uitstulpingen aan de bovenzijde (gelijk aan type FRI.5). De tekst vanaf dit type heeft reeds de vreemde toevoeging ARG. van argentum (zilver) in de tekst, slechts zelden zijn zij zonder deze toevoeging. Het zou mogelijk een vergissing vanwege de grote gelijkenis met het stempel van de zilveren 7 stuiverstukken kunnen zijn geweest maar men is hier op het volgende type consequent mee doorgegaan. Dit zou wel in de hand kunnen werken dat iemand de letters F en O op de voorzijde weg zou kunnen halen, de munt te verzilveren en hem dan als een 7 stuiverstuk uit te geven. Daadwerkelijk voorbeelden hiervan zijn mij echter niet bekend. Op sommige krulversieringen zijn puntige uitsteeksels te zien, deze zijn ook terug te vinden op de oorden van het type FRI.7A. Over het woord oord zoals dit nog te Friesland werd gebruikt is DIT een aardig stukje.

Wettelijk voorschrift: (mij) niet bekend. Het schijnt dat de Friese oorden van het gewicht zijn dat ook in Zeeland werd gehanteerd voor de oorden. Uit een mark kwamen dan ca. 58 stuks wat een gewicht oplevert van 4,24 gram per stuk. In de praktijk viel dit gewicht vrijwel altijd lager uit.

Referentie

FRI.6: oord

Gedetermineerd door Mark Boeckhout

Friesland: duit 1685

Gevonden door Marco Sanders

Materiaal: koper

Diameter: 22 mm

Gewicht: 1,9 gr

Voorzijde: Een leeuwtje tussen twee versieringen, daaronder FRISIA in één regel en het jaartal tussen twee rozetten/bollen. Onder het jaartal een rozet tussen versieringen.

Keerzijde: Gekroond wapen van Friesland met twee gaande leeuwen boven elkaar. Het wapen heeft aan de rand weer versieringen.

Wapen van Friesland

Muntmeester: Daniël Valckenier  1659 – 1688

Muntteken:  

Slagplaats: Leeuwarden

Ik schreef eerder dat aan de jaren 1684 en 1688 die hier en daar vermeld werden sterk getwijfeld moest worden. Het jaar 1684 is nu met duidelijk jaartal terug gevonden (zie foto) en is ook gemeld in het Fries museum te Leeuwarden maar deze kan ik nog niet bevestigen. Het KPK, nu opgenomen in het nationale geld en bankmuseum zou een 1688 bezitten maar deze heb ik daar niet terug gevonden. In het jaar 1687 zijn geen duiten geslagen en mogelijk wilde de muntmeester in 1688 hier weer mee beginnen maar werd hem dit verboden. De exemplaren die wel voor 1688 worden aangezien zijn van 1685. De 5 in dat jaartal is soms zo gevormd dat deze op een cijfer 8 lijkt. Van de jaren 1686 en 1691 bestaan valse exemplaren. Beide jaren zijn met 1 exemplaar aanwezig in de vondst Brabant 1701. Soms komen misslagen of foutslagen voor zoals DEZE van Friesland. Waarschijnlijk is een geslagen duit aan het stempel blijven hangen en heeft niet het stempel maar de aanklevende munt een zijde van de munt geslagen. Een exemplaar met het jaartal 1686 is bekend overslagen over een Franse Double Tournois, zie HIER.

Wettelijke voorschrift: nadat er in 1675 duiten zijn geslagen verboden de gedeputeerde Staten van Friesland volgens resolutie van 17/27 februari 1676 verdere aanmunting. In 1681 is er blijkbaar weer toestemming tot aanmunting gegeven waarna op 27 maart 1688 de muntmeester opdracht kreeg om geen duiten meer te slaan. Op 1 maart 1689 werd een verbod op de aanmaak van duiten afgekondigd.

Referentie

FRI.12

Gedetermineerd door Marco Sanders

Friesland: duit 1653

Gevonden door Marco Sanders

Materiaal: koper

Diameter: 19 mm

Gewicht: 1,7 gr

Voorzijde: Een tulpkrans met daarin in twee regels de tekst FRI SIA , daaronder het jaartal 1653

Keerzijde: Gekroond wapen van Friesland met twee gaande leeuwen boven elkaar. Het wapen heeft geen versieringen meer, is aan de onderzijde ronder en heeft aan de bovenzijde twee instulpingen. Tekst: NISI. DNS. NOBISCVM. (of variant). Voluit: nisi Dominus nobiscum, wat betekent: tenzij de Heer met ons is.

Wapen van Friesland

Muntteken:

Muntmeester: Coenraad Raerd ( 1652 – 1657 )

Slagplaats: Leeuwarden

Recent is een duit aangemeld waarop het jaartal 1622 zichtbaar lijkt, mogelijk is hier 1629 bedoeld, mede omdat de duit voorzien is van het nieuwe type wapenschild. Zie HIER een afbeelding. Het zilveren exemplaar met het jaartal 1626 lijkt een proeve van bekwaamheid van de stempelsnijder. De tekening is nogal afwijkend en waarschijnlijk is dit stempel verder nooit meer gebruikt. Het valse exemplaar met het jaartal 1633 is bekend geworden door een publicatie in De Beeldenaar16. Het jaartal 1643 zou aanwezig zijn in het Amsterdams Historisch Museum (collectie Lopez Suasso). Het jaartal is echter niet goed leesbaar waardoor het hoogst onzeker is of dit wel een exemplaar van 1643 is. De jaartalwijziging 1658/48 is bekend geworden via melding bij het geldmuseum. Aangezien nu echter een zeer duidelijke 1658/47 gemeld is (zie afbeelding) denk ik dat het geen 1658/48 is geweest maar een 1658/47. Bij munthandel G. Henzen werd in de novemberlijst 2000 onder nummer 1682 een overslag 1653/44 aangeboden. Omdat hier mogelijk verwarring kan bestaan met de overslag 1653/48 is deze (nog) niet opgenomen. De jaren 40 uit deze serie hebben vaak zeer slecht leesbare jaartallen. Aan sommige jaartallen uit deze serie moet dan ook getwijfeld worden of zij wel bestaan. Veel duiten uit de jaren 40 lijken ook een overslag over een ouder jaartal. Ik heb hier een 1646 over 1644 opgenomen omdat deze mij wel duidelijk lijkt. Mogelijk bestaat ook de jaartalwijzing 1647/46 maar deze is nog zeer onzeker. 
Een bijzonder jaartalwijziging is de 1663 over 1663. Hier heeft de stempelsnijder de 3 in het jaartal per ongeluk op zijn kop in het stempel geslagen. Dit is nog te zien aan de hoek linksonder van de zogenaamde “8”. Vervolgens heeft hij de fout gecorrigeerd door de 3 er correct op te zetten. Het lijkt nu echter net of er een cijfer 8 staat.

De normale tulpkrans op de exemplaren uit de periode 1626-1629 is die met boven, onder, rechts en links een rozet. Van 1626 bestaan exemplaren met links en rechts twee bollen (vruchten) in de tulpkrans. Deze variant is zeldzamer, zie HIER een afbeelding.

Van de Friese duiten zijn talrijke Reckheimse imitaties bekend, zie bij Reckheim voor een (volledige) opsomming. Van de duiten uit de periode 1626-1629 bestaan overslagen op Duitse koperen muntjes. Bekend zijn o.a. overslagen op 3 pfennig munten van hertog Hans Albrecht van Mecklenburg-Güstrow (1610-1628). Gedurende de 30-jarige oorlog liep de inflatie in Duitsland hoog op (zgn. Kipper und Wipper zeit). Er werd ook veel kopergeld geslagen dat in Duitsland echter niet populair was en men trachtte dit zo snel mogelijk weer in te trekken. Mogelijk zijn grote partijen van dit ingetrokken kopergeld verkocht naar munthuizen in het oosten van Nederland. In Nederland werden koperen duiten en oorden juist wel veel gebruikt. Onder andere het Friese munthuis heeft de Duitse muntjes gebruikt als grondstof voor de Friese duiten.

Wettelijk voorschrift: (mij) niet bekend. Van 10 november 1627 tot 27 november 1629 was de aanmaak van duiten en oorden verboden. In 1648 werd weer een verbod op de aanmunting van kopergeld afgekondigd en moest de muntmeester zijn stempels inleveren. Op 18 november 1653 werd weer machtiging gegeven om duiten te slaan.

Referentie

FRI.10

Gedetermineerd door Marco Sanders

Friesland: duit 1686

Gevonden door Chris Kurstjens

Materiaal: koper

Diameter: 20 mm

Gewicht: 1,6 gr

Voorzijde: Een leeuwtje tussen twee versieringen, daaronder FRISIA in één regel en het jaartal tussen twee rozetten/bollen. Onder het jaartal een rozet tussen versieringen.

Keerzijde: Gekroond wapen van Friesland met twee gaande leeuwen boven elkaar. Het wapen heeft aan de rand weer versieringen.

Wapen van Friesland

Muntmeester: Daniël Valckenier ( 1659 – 1688 )

Muntteken:  

Slagplaats: Leeuwarden

Ik schreef eerder dat aan de jaren 1684 en 1688 die hier en daar vermeld werden sterk getwijfeld moest worden. Het jaar 1684 is nu met duidelijk jaartal terug gevonden (zie foto) en is ook gemeld in het Fries museum te Leeuwarden maar deze kan ik nog niet bevestigen. Het KPK, nu opgenomen in het nationale geld en bankmuseum zou een 1688 bezitten maar deze heb ik daar niet terug gevonden. In het jaar 1687 zijn geen duiten geslagen en mogelijk wilde de muntmeester in 1688 hier weer mee beginnen maar werd hem dit verboden. De exemplaren die wel voor 1688 worden aangezien zijn van 1685. De 5 in dat jaartal is soms zo gevormd dat deze op een cijfer 8 lijkt. Van de jaren 1686 en 1691 bestaan valse exemplaren. Beide jaren zijn met 1 exemplaar aanwezig in de vondst Brabant 1701. Soms komen misslagen of foutslagen voor zoals DEZE van Friesland. Waarschijnlijk is een geslagen duit aan het stempel blijven hangen en heeft niet het stempel maar de aanklevende munt een zijde van de munt geslagen. Een exemplaar met het jaartal 1686 is bekend overslagen over een Franse Double Tournois, zie HIER.

Wettelijke voorschrift: nadat er in 1675 duiten zijn geslagen verboden de gedeputeerde Staten van Friesland volgens resolutie van 17/27 februari 1676 verdere aanmunting. In 1681 is er blijkbaar weer toestemming tot aanmunting gegeven waarna op 27 maart 1688 de muntmeester opdracht kreeg om geen duiten meer te slaan. Op 1 maart 1689 werd een verbod op de aanmaak van duiten afgekondigd.

Referentie

FRI.12

Gedetermineerd door Paul Callewaert

Friesland: oord z.j. ( ca. 1610 )

Gevonden door Carla van Duinen

Materiaal: koper

Diameter: 25 mm

Gewicht: 4,12 gr

Voorzijde: Friese edelman (naar Saksisch voorbeeld) naar rechts met zwaard over de schouder. Links van het borstbeeld staat de letter F en rechts de letter O. Deze afkorting wordt uitgelegd als Frisia Ordines (Friese staat) maar ook als Friese oord. Tekst: NISI x DOMINVS x NOBISCVM x  ( of variant ). Wat betekent: tenzij de Heer met ons is.

Keerzijde: Fries wapenschild met een parelkroon en een ronde onderzijde. In het wapen twee gaande leeuwen boven elkaar die recht voor zich uit kijken. Onder en naast het wapen zitten krulversieringen. Tekst: MONE x NOVA x ORDINVM x FRISIÆ

Wapen van Friesland

Muntteken:

Muntmeester: Willem van Vierssen ( 1586 – 1616 )

Slagplaats: Leeuwarden

Aangezien Friesland in de periode 1604-1606 duiten heeft geslagen kunnen de ongedateerde oorden van dit type ook uit deze periode stammen. In lijst 174 van munthandel G. Henzen komt onder nummer 1041 een Fries oord voor beschreven als vermoedelijk jaartal 1606 en zonder de letters F O met de opmerking dat deze onbeschreven zou zijn. Mij waren dergelijke exemplaren reeds bekend en zijn hier ook beschreven als vz variant type 2, dus zonder F O. Dit waren steeds oorden met het jaartal 1608 dus ook het exemplaar bij Henzen zal van het jaar 1608 zijn. Zie hier een exemplaar waarbij het in eerste instantie lijkt of het jaartal 1606 is maar bij nadere beschouwing toch 1608 blijkt te zijn.

Wettelijk voorschrift: (mij) niet bekend. Het schijnt dat de Friese oorden van het gewicht zijn dat ook in Zeeland werd gehanteerd voor de oorden. Uit een mark kwamen dan ca. 58 stuks wat een gewicht oplevert van 4,24 gram per stuk. In de praktijk viel dit gewicht vrijwel altijd lager uit.

Referentie

FRI.3

Gedetermineerd op facebook