Categorie: Gelderland

De munt van Gelderland

Het graafschap Gelre is in het midden van de 11e eeuw ontstaan rondom het stadje Geldern. Gerard van Wassenberg kreeg het in leen van de Duitse keizer en noemde zich vanaf die tijd Gerard van Gelre. Over het ontstaan van de stad Geldern en het graafschap Gelre bestaat ook een sage die verhaalt van een draak die het gebied onveilig maakte. Deze draak werd verslagen door Wichart, de zoon van de graaf van Pont die in de 9e eeuw heerser was over het gebied. Wichart versloeg de draak die tijdens het gevecht telkens de kreet Gelre! Gelre! uitstootte. Als dank mocht Wichart een burcht bouwen op de plaats waar hij de draak had verslagen. Deze burcht gaf hij de naam Gelre, naar de kreet van de draak. Later zou rondom deze burcht het stadje Geldern zijn ontstaan en uiteindelijk het graafschap Gelre. In het graafschap zijn al vroeg munten geslagen, er werd in de 12e/13e eeuw gemunt door de graven Hendrik I, Otto I en Gerard. Dit gebeurde voor Gerard met zekerheid in Arnhem en voor Hendrik I en Otto I mogelijk te Zutphen. Onder Reinald II werd Gelderland in 1339 door de Rooms koning verheven tot hertogdom. De Latijnse naam voor hertogdom, DUCATUS, komt soms afgekort voor op de munten als DUC of alleen de letter D. Gedurende de middeleeuwen is er in diverse Gelderse steden gemunt op naam van de diverse hertogen. Enkele van deze steden zijn: Arnhem, Nijmegen, Elburg, Harderwijk en Roermond.

Het Staatse munthuis van Gelderland is begonnen in 1577 te Nijmegen. Het gebied rond Nijmegen raakte echter omstreeks 1582/83 steeds meer in de greep van de Spanjaarden. Hierdoor durfden de kooplieden hun muntmetaal niet meer naar de munt te brengen. Deze Spaanse dreiging was waarschijnlijk mede een argument om een tweede Gelders munthuis te Zutphen in te richten (1582-1583). De Staten van Gelderland achtten dit nodig ondanks een negatief advies van de generaals der munt. Deze vonden dat Zutphen te dicht bij Nijmegen lag waardoor de kooplieden bij dit extra munthuis geen baat zouden hebben. Het munthuis is er toch gekomen met als muntmeester Hendrik Wijntgens. Deze heeft er gouden rijders, snaphaan schellingen en halve snaphaan/gehelmde schellingen geslagen. De inname van de stad door de Spanjaarden maakte aan het bestaan van dit munthuis een vroeg einde. Als veiligheidsmaatregel werd besloten om het munthuis van Nijmegen naar Harderwijk te verplaatsen. Op 6 maart 1584 werd de vergunning voor de verplaatsing verleend. Harderwijk had als grote voordeel dat het aan de Zuiderzee lag, dit was gunstig voor de aanvoer van muntmetaal. Van 1582 tot 1583 was er voor korte tijd een munthuis van graaf Willem van den Bergh in bedrijf. Deze munt was gevestigd in Clarendaal, het voormalige klooster der grauwe zusters. Hier werd zijn Berghse muntrecht uitgeoefend in plaats van te ‘s-Heerenbergh. Hij kreeg dit voor elkaar omdat hij ondanks zijn verleden als muntheer van een hagemunt stadhouder van Gelderland was geworden. Willem onderhield echter nauwe contacten met de Spaanse hertog van Parma waardoor hij in november 1583 wegens verraad werd gearresteerd en zijn omstreden munthuis werd gesloten. De Staten van Gelderland maakten hiervan dankbaar gebruik door het pand als hun eigen munthuis in gebruik te nemen.

Uit Gelderland stamt één van de vroegste koperen muntjes welke geslagen zijn in en voor de noordelijke Nederlanden namelijk de koperen korte. Dit muntje werd sinds 1546 aangemunt te Nijmegen op naam van Karel V. In het algemeen werden de laagste waarden nog aangemunt in doorgaans slecht zilver (gelegeerd met een grote hoeveelheid koper). Een voorbeeld hiervan is de zogenaamde ‘Hollants penninck’. De koperen korten hebben op de voorzijde het borstbeeld van Karel V en later het borstbeeld van Karel ’s zoon en opvolger Philips II. Tijdens de opstand tegen Spanje in de 70er jaren van de 16e eeuw heeft Gelderland zogenaamde Statenmunten geslagen in de toen nog niet veroverde stad Nijmegen. Het borstbeeld dat hier op staat afgebeeld is nog wel dat van Philips II maar op de keerzijde staat een andere spreuk (devies). Namelijk PACE ET IUSTITIA (vrede en gerechtigheid) in plaats van DOMINUS MIHI ADIUTOR (de heer is mijn helper). Statenduiten zoals Holland en Zeeland geslagen hebben zijn niet in Gelderland geslagen, alleen oorden. De zogenaamde Statenmunten waren sinds 11 februari 1577 voorgeschreven als de nieuw aan te munten geldstukken. De stad Nijmegen werd in 1586 veroverd door Parma waarna de Spanjaarden de munt heropenden als koninklijke munt. Er zijn van 1587 tot 1591 munten geslagen op naam van Philips II als hertog van Gelderland. Na de totale onafhankelijkheid van Spanje bleef de munt te Harderwijk gevestigd en werden munten geslagen met een eigen wapen en een eigen devies. Op de koperen munten is dit devies: IN DEO EST SPES NOSTRA (in god ligt onze hoop). Voor het wapen werden de leeuwen gebruikt van Gulik en Berg welke staand en naar elkaar toegewend worden afgebeeld in een gekroond en verticaal gedeeld wapenschild.

Officieren op de munt van Gelderland (zover bekend)

Het nu volgende over de vroeg 16e eeuwse muntmeester Hendrick Hanssen en zijn vrouw Hadewich is mij voor het grootste deel medegedeeld door de heer Pieter J. Cramwinckel, amateur genealoog. Hendrick Hanssen was een voormalig luitenant in de lijfgarde van de w. koninginnen van Frankrijk en Portugal. Hij was de zoon van Willem, schepen te Zevenaar, en een onbekende moeder. Hij huwde in 1559 voor de eerste maal met Hadewich Arndt Anthonisdr, dochter van Antonis Arndt en een onbekende moeder. Zij was muntmeesteresse van de Munt te Nijmegen sinds de dood van haar eerste echtgenoot, Reinier van Eembrugge, welke op Sint Lucia dag (13 december) in het jaar 1558 was overleden. Over het jaartal van zijn overlijden bestaat enige twijfel, het laatste cijfer op zijn grafzerk is moeilijk te ontcijferen. Het kan zijn 1553 of 1558 maar zeer waarschijnlijk 155838. Reinier was volgens een ordonnantie van 16 september 1530 voor de periode van 6 jaar aangenomen als hertogelijk muntmeester te Nijmegen. Uit een ordonnantie van 27 mei 1532 blijkt dat hij om onbekende reden is vervangen voor Derick Engelkens. Op 1 april 1533 blijkt de muntmeester Jaspar Vleminck te zijn die voor 6 jaar is aangenomen en te Nijmegen, Zaltbommel of Zutphen mocht munten, hij was waarschijnlijk tot 1543 in dienst. Na de dood van haar man had Hadewich op 31 december 1558 een verzoek gedaan om de munt te mogen voortzetten tezamen met haar zoon Clemens waarop gunstig was beslist. Door haar latere huwelijk met Hendrick Hanssen werd hij ook muntmeester zoals blijkt uit de hernieuwde aanstelling op 14 mei 1560. Hadewich, in de archieven ook Heze en Hees genoemd, was ketters gezind. Op 24 augustus 1560 is er een missive van het hof aan Hendrick Hanssen, muntmeester te Nijmegen, waarin hem gelast wordt met zijn vrouw aanstonds voor het hof te verschijnen. Het loopt blijkbaar met een sisser af, want tot juni 1568 verblijven beiden te Nijmegen actief als muntmeesters. Maar dan is Alva in het land en de vervolging van ketters wordt nu hard aangepakt. In 1566 waren er grote onlusten geweest in Nijmegen (beeldenstorm), en als gevolg daarvan werd een lijst van ketters opgesteld. Hierop komen ondermeer voor een Abraham Petersz., essaymeester bij de munt, die zijn kinderen niet liet dopen, en een Lybeth Kreyefenger, kloosterzuster, die uit haar klooster in Doesburg vluchtte, daar ze zwanger was en huwde met de soldaat Goessen Pelsener of Meyners die haar had helpen vluchten. Ook Hendrick Wyntgens, rentmeester van Nijmegen, werd al verdacht. Ook Hadewich en Hendrick Hanssen staan op ketterse lijsten van veroordeelden.

Tussen 1560 en 1566 is er ook nog een confrontatie met de hoogschout van den Bosch, Jacob van Brecht Jansz., geweest welke door Hendrick Hanssen een aartsvijand werd genoemd. Deze schout was zeer gehaat door voornamelijk de handelaren en kooplieden maar ook door het gewone volk. Zijn werk lijkt wel geheel in het teken te hebben gestaan van de jacht op valse en verboden munten en edelmetaal wat naar verboden munten werd gebracht. De drijfveer voor zijn fanatisme is ongetwijfeld het aandeel in de waarde van de in beslag genomen goederen geweest die de aanbrenger in het vooruitzicht werd gesteld. Op 1 juni 1566 schreef hij in een rekening voor de gemaakte kosten ook een uitvoerig relaas van de gebeurtenissen die blijkbaar reeds enige tijd geleden hadden plaatsgevonden. Het blijkt dat hij na beschuldigingen van ene Herwich Cretier, ex muntmeester van Batenburg, met behulp van spionnen een onderzoek begon naar de handel en wandel van Hendrick Hanssen en zijn vrouw Hadewich. Zij zouden Philipsdaalders maken die niet goed van gehalte waren en ook onder bescherming van de koninklijke Gelderse munt edelmetaal leveren aan de munt van Batenburg. De schout wist een ton vol Philipsdaalders op transport in beslag te nemen en moest deze vervolgens naar Antwerpen brengen voor onderzoek. De procureur generaal Boems moest in opdracht van de hertogin van Parma de Philipsdaalders aldaar inspecteren. In bijzijn van de procureur, een generaalmeester, de schout en ook muntmeester Hanssen en zijn vrouw, werden vier zilveren Philipsdaalders geselecteerd die vervolgens door de essayeur generaal Hanssen Jongelinck onderzocht moesten worden op hun gehalte. De schout beschrijft vervolgens hoe het gezelschap naar het huis van de essayeur vertrok om de munten te onderzoeken. Daar aangekomen moesten zij een smal trappetje op naar de boven gelegen werkruimte van de essayeur waarbij Hadewich zich in het gedrang naar boven vlak achter de essayeur zou hebben bevonden. Zij zou hem in dit gedrang vier andere Philipsdaalders in zijn handen hebben gestopt welke vervolgens werden onderzocht en goed werden bevonden waarna de gehele partij aan de muntmeester moest worden terug gegeven. Hierdoor leed de schout natuurlijk gezichtsverlies en moest hij blijkbaar alle gemaakte kosten zelf betalen. Deze details waren hem pas later ter ore gekomen omdat op de een of andere manier de omkoping van de essayeur bekend is geworden en deze, toch al zwaardmoedige man, zichzelf vervolgens van het leven probeerde te beroven. Eerst probeerde hij met een mes zijn eigen keel door te snijden maar hij probeerde dit met de botte kant. Zijn toesnellende vrouw pakte het mes af waarna hij een zware hamer pakte en zichzelf daarmee de hersens insloeg. Hij leefde echter nog lang genoeg om zijn verhaal te doen aan een biechtvader die op zijn verzoek het verhaal aan de autoriteiten moest doorgeven. Vanwege dit verhaal probeerde de schout nu alsnog zijn onkosten vergoed te krijgen en hij klaagde dat hij en de koning een grote som geld waren misgelopen omdat in het tonnetje wel voor 20.000 gulden aan Philipsdaalders had gezeten. Of de schout zijn geld heeft gekregen is (mij) niet bekend, waarschijnlijk niet omdat Hendrick Hanssen muntmeester bleef tot hij in 1569 moest vluchten. Ook schrijft de schout dat hij in andere zaken niet ontvankelijk was verklaard en zijn claims vanwege de troebelen van de tijd overal onbeslist bleven liggen.

In 1569 werden Hadewich en Hendrick op beschuldiging van ketterij opgepakt en in het gevang gezet. Ze stonden op de lijst van veroordeelden van Alva’s Bloedraad. Hendrick wist samen met zijn vrouw te ontsnappen naar het land van Kleef (Zevenaar) met behulp van Sybert van Goch. Deze was een dienaar van de 2e burgemeester van Nijmegen, Joh. van Berck, die toevallig de sleutels van de gevangenis had. Van Goch werd echter later in Gennep gearresteerd evenals zijn niet met name genoemde vrouw. Op 4 juni werd beslag gelegd op de goederen van Hendrick Hanssen en zijn vrouw. Hadewich was hoog zwanger (= minstens 6 maanden) toen zij met haar man vluchtte naar het land van Kleef, respectievelijk Zevenaar. Zij hadden daar de mogelijkheid tot verblijven omdat Hendrik Hanssen het land en de behuizingen die zijn familie daar bezat inmiddels had geërfd. Het kind dat ze droeg van Hendrick Hannsen is dan Reinier Hanssen, de Muntmeester van de stad Nijmegen in de jaren 1602-1605. Met deze informatie is ongeveer zijn geboorte datum te bepalen, na juni 1568 en voor december 1568, dus ruwweg augustus 1568 in Zevenaar. Hadewichs gezindheid was wederdoper (toen de meest vervolgden), tenminste volgens het extract uit de verhoren onder tortuur van haar schoonzoon Laurens van der Kamer in Den Bosch. Nu zijn deze gemartelden op de pijnbank helaas uiteindelijk bereid van alles te beweren en ieder te beschuldigen om van die tortuur af te komen, zodat Hadewich misschien toch niet doperse was, zoals Hendrick Hanssen, zelf een trouw katholiek, steeds volhield. Een reden te meer waarom Hadewich ook beschuldigd werd dat ze gestolen had (ze zou goud(munten) en ander geld meegenomen hebben van de munt voor haar vlucht). Beiden zochten toevlucht tot advocaat Henrick Roemswinckel [Romswinckel] van Zevenaar om hun zaak te verdedigen. Hendrick Hanssen zocht ook nog toevlucht bij de advocaat [bij het Hof van Gelre] Dr. Frederick van Boeymer. Hadewich zou volgens Tangelder (muntheer en muntmeester) overleden zijn in 1570 te Zevenaar, maar volgens Hagenman (Kwade Exemple) in 1574. Uit haar eerste huwelijk met Reinier van Eembrugge werden geboren:

-Clemens, x Hendrikje van Caelssem
-Elisabeth, x Laurens van der Kameren (De La Chambre?) verbrand in Den Bosch, ketters. Het is deze Laurens die op de brandstapel is omgekomen en niet Hendrick Hanssen, zoals foutief werd aangegeven door Hageman (p. 59).
-Anthonis, x dochter van Bitters van Raesfeld
-Margriet, x Johannes Mol

Uit haar tweede huwelijk met Hendrick Hannsen:

– Reinier Hanssen, muntmeester te Nijmegen in de jaren 1602-1605

Hendrick Hanssen huwde voor de tweede maal in 1575 met Dircken Vaes, kinderen uit dit huwelijk zijn onbekend. Op 10 mei 1572 is er een missive van het Hof van Gelre aan Alva om Hendrick Hanssen te vergeven en weer aan te stellen als muntmeester te Nijmegen maar op 21 mei 1579 wordt Jacob Jansz. de Jonghe tot Muntmeester in Nijmegen aangesteld. Hendrick schijnt nog in Tiel gemunt te hebben maar dit is mogelijk een vergissing omdat de stad Tiel weigerde om de Batenburgse munt binnen haar muren een veilige plaats te bieden. Mogelijk was Hendrick Hanssen gedurende deze aanvraag verbonden aan de munt van Batenburg want in archiefstukken komt zijn naam voor in verband met Batenburg. Ook komt zijn naam voor bij Culemborg en Gorinchem. In 1594 was hij (tijdelijk?) in Nijmegen, maar wordt in 1596 in Gorinchem gearresteerd. In Leeuwarden, november 1607, komt het overlijden voor van een Hendrick Hanssen de Jonge, maar niet zeker is of het hier om dezelfde persoon gaat (inventarisatie lijsten stad Leeuwarden). Tot zover de informatie van de heer Cramwinckel.

Muntmeester Jacob Dirkszoon Alewijn was oorspronkelijk een poorter van Amsterdam maar was sinds 19 oktober 1569 muntmeester van Gelderland. Zijn vader was Mr. Dirk Dirkszn. Alewijn, wisselaar te Amsterdam in de Warmoestraat in het huis “in den wissel”. Zijn familie bezat grond in de Beemster nabij Purmerend. Hier waren zij eigenaar van de buitenhuizen Vredenburgh en de meermin. De familie voerde een familiewapen met in het 1e en 4e kwartier drie penningen en in het 2e en 3e kwartier een meermin met spiegel in de hand. In het hartschild is een burcht afgebeeld. De drie penningen in het wapen verwijzen naar het beroep van wisselaar en/of muntmeester. Muntmeester Alewijn heeft geen gebruik gemaakt van afbeeldingen uit zijn familiewapen als muntmeesterteken. In plaats hiervan gebruikte hij het zogenaamde Gelders kruis. Alewijn kreeg in 1579, na de totstandkoming van de unie van Utrecht, samen met het overige muntpersoneel ontslag. Zij werden tegelijkertijd van hun eed aan de koning ontslagen. Hierna werden zij wederom aangenomen maar nu in dienst van de Staten van Gelderland en het graafschap Zutphen zelf, alleen muntmeester Alewijn werd niet opnieuw aangenomen. In zijn plaats werd zijn zwager Jacob Janszoon de Jonghe (ook van Velsen en van Haerlem genoemd) op 21 mei 1579 als muntmeester aangesteld. Deze had reeds als adjunct muntmeester gefungeerd op de munt en was er dus volkomen mee vertrouwd. Volgens Nyhoff was Alewijn niet opnieuw aangenomen omdat hij tijdens de omwenteling teveel voorkeur voor de Spaanse zijde zou hebben gehad. Hem werd wel beloofd dat als de Jonghe zou komen te overlijden hij wederom als muntmeester aangenomen zou worden. Reeds een jaar later (20 mei 1580) werd Alewijn opnieuw als muntmeester aangenomen omdat de Jonghe naar de munt van de Staten van Holland vertrok. Alewijn bleef vervolgens tot zijn dood (26 mei 1606) muntmeester van Gelderland. Hij werd hierna opgevolgd door zijn zoon Johan Alewijn die waarschijnlijk wel al op de munt gewerkt zal hebben in een andere functie. Johan Alewijn blijft muntmeester tot 1635 en wordt opgevolgd door een lid van de familie Weijntges.

Uit het geslacht Weijntges zijn veel muntmeesters voortgekomen. Er komen in de familie veel leden voor die Jan/Johan, Hendrik en Balthasar heten. Mogelijk is hierdoor verwarring ontstaan bij het indelen van een naam bij een muntmeesters functie. Zo wordt Johan Weijntges vermeld als muntmeester van Gelderland, Overijssel, Mülheim, Kampen, Embden, Esens en Oldenburg. Hij is ook nog burgemeester van Kampen geweest, een erg druk bestaan voor één persoon. Hij was de zoon van muntmeester Hendrik Weijntges die van 1582-1583 werkzaam was op de Gelderse munt te Zutphen. Er is echter een tweede Johan Weijntges welke zijn neef was (zoon van Balthasar Weijntges Jr.). Deze Johan was muntmeester te Deventer en overleed in 1644. Op 11 april 1645 wordt een Johan Weijntges te Embden gearresteerd, dit moet dus de zoon van Hendrik zijn geweest. Hij werd op last van de Staten-Generaal in hechtenis genomen omdat hij in 1640 en 1642 zonder vergunning van de Staten-Generaal Gelderse bezemstuivers had aangemunt. Ook in 1643 of 1644 had hij ze aangemunt met het jaartal 1640. Johan Weijntges werd naar den Haag gevoerd maar wordt kort daarna uitgeleverd aan de Staten van Gelderland. Deze doen echter niets om hem te straffen en hij blijft gewoon in functie als muntmeester. Waarschijnlijk waren de stuivertjes met medeweten van de Staten van Gelderland geslagen en namen zij de muntmeester in bescherming.

Als muntmeestertekens gebruikte Johan de lelie uit zijn familiewapen maar soms ook het Gelders kruis. Na zijn dood op 1 april 1653 werd zijn schoonzoon Gerrit Sluysken aangesteld tot muntmeester. Deze was daarvoor essayeur en waardijn geweest. Hij overleed echter nog in dat zelfde jaar en werd op 18 oktober 1653 opgevolgd door zijn zoon Paulus Sluysken. De familie Sluysken gebruikte als muntmeesterteken een zittend hondje afkomstig uit hun familiewapen. Het hondje is een “brak”, een soort speurhond. Tussen 1687 en 1689 is Paulus Sluysken gedeputeerde van het kwartier van Veluwe geworden. De Staten van Gelderland wilden hierna zijn zoon als muntmeester in dienst nemen. Deze was echter ook muntmeester van de stad Deventer en bleef daar deze functie ook uitoefenen. De Staten-Generaal wilden hem daarom niet als muntmeester van Gelderland aanvaarden. Er zijn daarom ook geen Gelderse munten van hem bekend hoewel pas in 1690 Johan van Brienen werd aangesteld.

In 1690 werd Johan van Brienen aangesteld die in februari 1695 op eigen verzoek eervol ontslag werd verleend. Als muntmeesterteken gebruikte hij een eenhoorn welke afkomstig is uit zijn familiewapen. Op zijn verzoek werd Lambert Ridder aangenomen die meerdere keren in opspraak kwam omdat hij bleek samen te werken met de Deventerse muntmeester Pieter Sluysken wat hem streng verboden was. Lambert was een zoon van Jacob Ridder, muntmeester van Kampen (1676-1695). Er bestaat een wapen van een familie de Ridder met in goud een ruiter op een zilveren veld. De ruiter heeft een kromzwaard en een schild vast.

Deze ruiter vertoont veel overeenkomst met het muntmeesterteken dat Lambert Ridder op zijn munten gebruikte. Lambert Ridder overleed in 1714 en werd opgevolgd door Coenraad Hendrik Cramer, de vroegere muntmeester van West-Friesland.

Coenraad Hendrik Cramer was van 1711 tot 1714 muntmeester van West-Friesland geweest. Daarvoor was hij werkzaam geweest als handels essayeur te Amsterdam. Het muntmeesterteken dat hij op zijn munten gebruikte is een zogenaamde kraanvogel.

De kraanvogel is afkomstig uit zijn familiewapen. Dit wapen bestaat uit een zilveren kraanvogel op een grasgrond. Met een opgeheven poot houd hij een geplante kersenboom vast. Cramer stamde uit een Amsterdamse familie van handelaren. Ook zijn familienaam (Cramer) vind zijn oorsprong uit de handel (marskramer). Op 15 november 1724 werd Cramer opgevolgd door Dr. Arnold Hendrik Feith die vanwege de schaarste en hoge prijs van het muntmetaal niets heeft geslagen en op zijn eigen verzoek op 22 november 1726 werd ontslagen. Mogelijk was hij verwant aan de familie Feith uit Elburg. Ene Hendrick Feith (zijn vader?) was daar in de jaren 1664, 1665, 1667 en 1676 burgemeester.

Schandaal rond muntmeester Novisadi

Muntmeester Carl Christiaan Novisadi was geboren op 14 oktober 1716 en was de zoon van Christoffel Novisadi, hofgoudsmit te Stettin aan het koninklijke Zweedse hof. Carl Christiaan en zijn broer Johan Ernst Novisadi vestigden zich als juweliers te Amsterdam. Johan Ernst werd in 1738 muntmeester te Utrecht en Carl Christiaan werd op 30 november 1757 muntmeester van Gelderland op aanbeveling van Marcellis Emants. Deze was essayeur generaal van de verenigde Nederlanden te den Haag. De kwestie Novisadi begon in november 1763 toen Gerrit van Moelingen, stempelsnijder van de Gelderse munt, een kwart lot kocht bij Abraham Gabriels. Deze was als ondernemer bezig om voldoende geld bij elkaar te brengen voor de aanleg van een zuiderzeehaven te Harderwijk. Hiertoe konden geïnteresseerden loten kopen of inschrijven op een lening. Het is niet duidelijk of van Moelingen een kwart lot kocht in de havenloterij of de generaliteitsloterij waarvan Gabriels ook collecteur was. In een lijst van inleggers op de havenloterij komt van Moelingen zijn naam namelijk voor waaruit blijkt dat hij meer loten had namelijk 19 of 28. Gabriels was vroeger wisselaar geweest te Amsterdam, omdat hij dit beroep had uitgeoefend was hij waarschijnlijk nog in het bezit van nauwkeurige weeginstrumenten en was hij goed op de hoogte van de geldcirculatie. Hij constateerde dat de guldens waarmee van Moelingen hem betaalde te licht waren. Hij vroeg hem of hij wilde proberen om meer informatie te verkrijgen over deze te lichte guldens. Van Moelingen informeerde hier en daar en vernam van ene Lambert Claassen (dagloner op de munt) dat al sinds 1758 geregeld te lichte partijen rijksdaalders en sinds 1760 ook guldens voor de waardijn verborgen werden gehouden. Na dit vernomen te hebben verzamelde Gabriels door inwisseling nog enkele te lichte guldens en ging hiermee op 27 december 1763 naar den Haag. Hier nam hij contact op met de essayeur generaal Marcellis Emants. Deze was zeer ontdaan door het verhaal van Gabriels omdat hij Novisadi destijds mede had aanbevolen als muntmeester. Hij hield de informatie voorlopig nog voor zich en bracht alleen zijn vriend Mr. Willem Reinier Brantsen (raad in het hof van Gelderland) op de hoogte. Deze was ook zeer ontdaan over de zaak omdat muntmeester Novisadi een persoonlijke vriend van hem was. Zij besloten om de zaak nog even onder de pet te houden en probeerden enkele zakken met muntgeld in handen te krijgen wat hen op 25 januari 1764 lukte. Zij kregen via een transport twee zakken guldens en een zak drie guldenstukken in handen. Eén zak was te licht, één zak te zwaar en één zak was goed van gewicht. De afzonderlijke munten in de zakken waren in diverse gradaties te zwaar of te licht. De zakken met geld waren bedoeld om naar een bevriende Amsterdamse wisselaar van Novisadi verstuurd te worden. Deze zou dan vervolgens de zware munten uit de partij halen door ze te wegen (biqueteren). De zware munten zouden hierna teruggaan naar het munthuis om versmolten te worden waarna er nieuwe guldens van werden gemaakt die wederom te licht en te zwaar waren. Het overschot aan muntmetaal wat steeds ontstond was winst voor de muntmeester en zijn medeplichtigen.

Intussen kreeg ook de Gelderse waardijn Mr. Herbert Cornelis van de Graaf argwaan. Hij vernam iets over de te lichte guldens en verhoorde op 19 januari 1764 de smidmeester en enkele muntgezellen. Deze ontkenden alles en vertelden hem van niets te weten. De volgende dag echter vond hij tijdens een onverwacht bezoek een zak guldens die 23 mark te licht was. Toen hij dit voorval verder onderzocht vond hij een partij te lichte guldens die waarschijnlijk bedoeld waren om de zak op gewicht te brengen. Hij liet deze te lichte guldens in zijn bijzijn omsmelten en bracht essayeur generaal Emants en de generaal meesters van de munt van het geval op de hoogte. Emants wist er natuurlijk al van en zag dat de zaak nu uit de hand zou gaan lopen. Hij bracht daarom ook zijn vriend Brantsen bij het Gelderse hof op de hoogte. Deze zag de Gelderse munt al gelijk gedoemd tot sluiten nu de zaak op deze wijze aan het licht was gekomen. Op 26 januari 1764 ondervroeg de waardijn enkele dagloners van de munt. Deze verklaarden hem zonder slag of stoot de zwendel met de te lichte en te zware guldens en rijksdaalders. Echter na de recente ontdekking van de te lichte munten door de waardijn bleef de aanmaak hiervan achterwege. In de periode 8 maart tot 23 maart 1764 begon de waardijn met het ondervragen van het overige muntpersoneel. Hierdoor zijn veel namen bekend gebleven van het lagere personeel van het munthuis. Hij ondervroeg onder andere Hendrik Molenberg (gewezen gezel van de Gelderse munt), Lambert Claassen, Lubbert Stael, Lambert Janssen de Bruyn, Andries Hondius en Lambert Geysberstse (dit waren allen dagloners werkzaam op de munt) en Harmen Tapper (muntjongen). De dagloners verklaarden wederom dat de muntmeester vanaf het begin van iedere partij altijd een partij te licht liet maken. Deze lichte partij werd ‘de aasjes’, ‘marmotten’ en later ‘de klijne partije’ genoemd. De dagloners waren niet beëdigde gezellen en waren waarschijnlijk minder afhankelijk van hun werk op de munt dan de wel beëdigde gezellen. Zij verhaalden dan ook steeds als eersten over de illegale praktijken van de muntmeester. De beëdigde gezellen werden ook ondervraagd en verklaarden nu ook dat zij hadden meegeholpen bij het maken van de ‘aasjes’. Zij hadden spijt van hun eerdere verklaring (19 januari) waarbij zij hadden gezegd van niets te weten. De namen van de beëdigde gezellen waren Gerrit Geysbertse, Dirk Brouwer, Isaac Ossenberg, Toon van Hasselt, Hendrik Timmer, Gerrit van Armel, Hendrik van Essen, Herbert Molenberg, Coenraad Ooyen (gezellen) en Dirk Buytenhuis (oudste gezel). De smidmeester Hendrik Moyen was de enige die in de verdediging bleef gaan en verklaarde dat er wel ‘schaarse’ munten werden gemaakt maar geen ‘ligte’. De schaarse munten werden gebruikt om een zak op het juiste gewicht te kunnen brengen. Op 22 maart 1764 probeerden Emants en de momber (zaakgelastigde vanuit het burgerlijke bestuur) Dr. Johan Conrad van Hasselt muntmeester Novisadi te ondervragen. Deze deelde hen mede de verklaringen van het muntpersoneel valselijk en ongegrond te vinden en weigerde een verdere mondelinge verklaring af te leggen. Hij wilde echter wel kopieën hebben van de verhoren zodat hij zich kon voorbereiden op zijn verdediging. Zijn ondervragers konden hem deze niet zomaar geven en gingen te rade bij het hof en de rekenkamer van Gelderland. Deze namen het Novisadi zeer kwalijk dat hij niet wilde meewerken maar stuurden hem uiteindelijk wel een lijst met twintig vragen, samengesteld uit de gegevens van de verhoren. Ondertussen was de Utrechtse muntmeester Johan Ernst Novisadi, broer van Carl Christiaan, naar Harderwijk gekomen. De beide broers hielden druk overleg met elkaar en met de smidmeester Hendrik Moyen. Novisadi leverde eind april 1764 de lijst met de twintig vragen in die hij waarschijnlijk heeft beantwoord met behulp van zijn broer en van smidmeester Moyen. Hij weerlegde hierin alle beschuldigingen met een vaak dubieuze uitleg over de gang van zaken in het munthuis. Na het verzenden van deze lijst bleef het een tijdje stil rond de zaak. Essayeur generaal Emants werd echter ongeduldig en schreef een wrevelige brief naar Brantsen. Deze vatte de brief verkeerd op en de zaak begon te escaleren waardoor wrevel ontstond tussen de Staten-Generaal en het hof van Gelderland. Novisadi verzocht intussen om een opening van de muntbus. Deze vond plaats op 21/22 augustus 1764. Deze muntbus bevatte echter goede munten waar niets op aan te merken viel. De muntgeneraals welke bij de opening aanwezig waren stelden zich vervolgens ook niet erg krachtdadig op waardoor de zaak begon af te zwakken. Het hof en de rekenkamer van Gelderland grepen dit aan om de muntmeester de hand boven het hoofd te houden met als achterliggende gedachte het behoud van de Gelderse munt. Uiteindelijk kwam de zaak niet tot een veroordeling omdat de Staten-Generaal en het hof van Gelderland elkaar in de haren vlogen over de bevoegdheden. In de muntverordeningen bleken verder dusdanig verouderde bepalingen te staan welke door muntmeester Novisadi werden aangegrepen ter verdediging. De muntmeester ontliep in dit geval de ketelstraf en bleef nog muntmeester tot zijn ontslag door de prins van Oranje op 2 december 1776.

In 1760 en 1761 zijn er door muntmeester Novisadi in de Gelderse munt te Harderwijk gouden hele en halve rijders geslagen voor Overijssel. Ook de stempels voor de munten zijn op de Gelderse munt gesneden door de stempelsnijder Bartholomeus van Swinderen. De laatste muntmeester was Maarten Hendrik Lohse die op 18 december 1782 door de prins stadhouder werd aangenomen. Hij maakte de Franse omwenteling mee en zijn laatste munten waren duiten voor de VOC met het jaartal 1806.

Muntmeestertekens

De ridder te paard van Lambert Ridder is een zgn. sprekend wapen ontsproten uit zijn naam. De kraanvogel van Coenraad Hendrik Cramer en van Johan Cramer komt ook voor op hun lakzegelstempel. De vos van muntmeester Jacobus de Vos en het paard dat over een berg springt van muntmeester Hensbergen zijn weer sprekende wapens. De “man met bosjes hei” van Martinus Holtzhey is waarschijnlijk “de man met struikjes wijnruit”. In zijn familiewapen komt deze man als zodanig voor met tevens een krans van wijnruit om zijn hoofd. Het wapen van Carl Christiaan Novisadi is een afgeknotte boom waaruit een nieuwe loot ontspringt. Deze is afkomstig uit zijn familiewapen.

Muntteken

Het zogenaamde Gelders kruisje is geen muntmeesterteken en eigenlijk ook geen muntteken omdat het op munten uit diverse muntplaatsen is gebruikt. Het wordt ook wel kruis van Calatrava genoemd en komt o.a. al voor op munten van Maximiliaan (ca. 1493. In een brief van muntmeester Alewijn (d.d. 11 mei 1589) aan de raden en het hof van Gelderland wordt dit muntteken een “Jerusalems kruysken” genoemd.

Het overige muntpersoneel

In 1619 wordt ene Jacob Peterse genoemd als zijnde muntgesel12. In het onderzoek tegen muntmeester Novisadi werden veel namen genoemd van de gewone mensen werkzaam aan de munt. De bekend geworden namen zijn Hendrik Molenberg (gewezen gezel van de Gelderse munt). Verder de dagloners Lambert Claassen, Lubbert Stael, Lambert Janssen de Bruyn, Andries Hondius en Lambert Geysberstse. De namen van de beëdigde gezellen waren: Gerrit Geysbertse, Dirk Brouwer, Isaac Ossenberg, Toon van Hasselt, Hendrik Timmer, Gerrit van Armel, Hendrik van Essen, Herbert Molenberg, Coenraad Ooyen (gezellen) en Dirk Buytenhuis (oudste gezel). Verder nog Harmen Tapper (muntjongen) en Hendrik Moyen (smidmeester). Over muntgesel Hendrik Timmer valt te melden dat hij afkomstig was uit oost Brabant (gedoopt te Hemmen in 1695). Hij was muntgesel en winkelier en als poorter te Harderwijk ingeschreven op 28 februari 1721

Wapens van Gelderland

Het oudste Gelderse wapen bestond uit drie bloemen, dit wapen komt voor op vroege middeleeuwse penningen van Otto I en zijn zoon Gerard (ca.1182-1207). Zijn opvolger Otto II introduceerde een wapen met een klauwende leeuw naar links met een achtergrond van blokjes.

In 1339 werd het graafschap Gelre door de Duitse keizer verheven tot hertogdom, graaf Reinald II werd zo de eerste Gelderse Hertog. Tegelijkertijd veranderde hij het Gelderse wapen enigszins, de blokjes op de achtergrond verdwenen. Bovendien kreeg de leeuw een dubbele staart en een kroontje op zijn kop. In 1377 werd de Gulikse vorst Willem I hertog van Gelderland, omdat hij na 1393 bovendien hertog van Gulik was, verenigde hij de beide wapens tot een wapen. Het wapen van Gulik was ook een leeuw, echter zonder kroontje en met een enkele staart. De leeuwen
werden in een vertikaal doorsneden wapen naar elkaar toe gewend geplaatst, de leeuw van Gelderland links en die van Gulik rechts.

In de 16e eeuw gebruikte Karel V een enkele leeuw op de koperen korte en Philips II gebruikte een enkele leeuw in een gekroond wapenschild op de zgn. Hollants penningen. De statenmunten, die 1578/79 zijn geslagen te Nijmegen, dragen een gekroond wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië welke soms is versierd met de keten van de orde van het gulden vlies. In dit wapenschild staan de wapens van Oostenrijk (faas), Valois (3 lelies), Bourgondië (schuine balken), Brabant (leeuw) en in het hartschild waarschijnlijk de Gelderse leeuw i.p.v. de leeuw van Vlaanderen. De oorden en duiten die Philips II vanaf 1587 te Nijmegen liet slaan na de bezetting van de stad door Parma hebben ook dit wapenschild maar dan zonder de keten.

De koperen provinciale munten uit de laat 16e en 17e/18e eeuw hebben tenslotte het gekroonde wapen met de leeuwen van Gelre en Gulik. Dit wapen van het vorstendom werd na de afzwering van Philips II in 1581 op de munten opnieuw ingevoerd. Soms hebben de beide leeuwen een kroontje op of soms beide juist niet, ook heeft de ene keer de linker leeuw het kroontje op en de andere keer de rechter leeuw. Sommige zilveren provinciale munten dragen ook dit wapen maar de meeste hebben de klauwende Generaliteitsleeuw in het wapen.

Bron: duiten.nl