De hagemunterij van Rekem (Reckheim)

Rekem (Reckheim) is gelegen aan de Maas in Belgisch Limburg niet ver ten noorden van Maastricht. De oudst bekende heer van de heerlijkheid Rekem is Arnold van Rekem (1108). De heerlijkheid werd in 1356 een vrije baronie waarna het op 31 maart 1623 door de Duitse keizer Ferdinand II werd verheven tot rijksgraafschap. Daarnaast werd ook het recht om gouden, zilveren en koperen munten te slaan nog eens bevestigd. Net als de rijkssteden, (o.a. Deventer, Kampen en Zwolle) stond Rekem direct onder het gezag van het heilige roomse Duitse rijk. De vroegste munten dateren reeds uit de 14e eeuw, deze eerste muntslag was op naam van de heren van Stein.

Het graafschap Rekem was een ministaatje bestaande uit de dorpen Rekum, Uikhoven en Boorsem en de gehuchten Kotem, Halle, Geneut en Weset (nu Veld-Wezelt). Ook de rijksheerlijkheid Rijckholt was sinds 10 januari 1596 enige tijd in het bezit van de graaf van Rekem. Op deze datum kocht hij de heerlijkheid van Willem van Vlodrop. Enige tijd later kwam het weer terug in het bezit van de familie van Vlodrop. In 1631 bestond het graafschap uit ca. 160 huizen en hoeven dus over de omvang moeten wij ons niet te veel voorstellen. Desondanks is men er in geslaagd om de toenmalige Nederlanden te overspoelen met voornamelijk koperen kleingeld. De enorme hoeveelheden die zijn geslagen en de uitvoering van de verschillende typen kan maar op één ding duiden: zij werden geslagen voor de export naar elders. Het graafschap was immers klein dus er was geen afzetgebied. Ook de meeste geslagen typen sloten niet aan bij de munten die in de streek rondom Rekem in omloop waren.

De aanloop tot de latere grootschalige aanmuntingen is als Rekem (toen nog Baronie) in 1590 in bezit komt van Herman van Aspremont-Lynden (baron van 1590-1603). Hij was de zoon van Thiery van Aspremont-Lynden en Marie van Elderen. Herman had Rekem geruild met Willem Quadt van Wijkradt die zijn Duitse bezittingen er voor in de plaats kreeg. Onder andere Zobbenbroek met veel wijngaarden te Bacharach aan de Rijn. Buiten baron van Rekem noemde hij zich ook baron van Boorshem. Hij was verder nog baron van Rijckholt, heer van Houtain-St.Simeon, Once-sur-Geer, Tongrenelle, Wanfercée-Baulet en Crenwyck. Hij was getrouwd met Marie van Hamal. Keizer Rudolf II (1576-1612) verleende Herman alle oude rechten en privileges waaronder het muntrecht. Ook verklaarde hij de baronie erfelijk zowel in de mannelijke als in de vrouwelijke lijn. In 1595 liet Herman het oude verwoeste kasteel geheel afbreken en van de grond af opnieuw opbouwen. Na zijn dood in 1603 volgde zijn in 1583 geboren zoon Ernestus hem op als baron.

Ernestus noemde zich vrijbaron van Rekem, Boorsem en Rijckholt. Hij huwde in 1609 met Anne Antoinette Gouffier (*1580 – †1620) bij wie hij vier kinderen had, een zoon en drie dochters. Zij was vrouwe van Thiennes en haar vader was Henri Gouffier, heer van Crèvecoeur. Haar bed overgrootvader was getrouwd met Philippe de Montmorency, vrouwe van Vitry-en-Brie, dochter van Jean II heer van Montmorency. Mogelijk zijn daarom op Rekemse munten ook kleine adelaartjes gebruikt uit het wapen van Montmorency. Ernestus was diplomaat en stond in de gunst bij toekomstig keizer Ferdinand II (1619-1637). Op 31 maart 1623 werd Rekem door deze keizer gepromoveerd tot graafschap en werd het recht om gouden, zilveren en koperen munten te slaan nog eens bevestigd. In datzelfde jaar kreeg Ernestus de schedel van de heilige Petronella in zijn bezit. Om deze op waardige wijze te kunnen bewaren liet hij een nieuwe kapel bouwen. Van 1625 tot 1630 liet hij het dorp Rekem geheel ommuren compleet met twee toegangspoorten. In 1635 werd nog eens een 2e muur opgetrokken binnen de 1e. Al deze bouwactiviteiten zullen ongetwijfeld van invloed zijn geweest op de muntslag. Ernestus zal het geld dat nodig was voor deze werkzaamheden gedeeltelijk bekostigd hebben uit de opbrengst van de munt. We zien namelijk in de periode 1620-1636 een verhoogde activiteit in de muntslag. De koperprijs was in deze jaren ook erg gunstig wat in belangrijke mate mee hielp om winst te kunnen maken. In 1626 was de prijs van Zweeds koper op de Amsterdamse stapelmarkt nog 64 gulden per 100 pond. In de jaren ’30 zakte de prijs naar 50 gulden per 100 pond terwijl het gewicht en de waarde van uitgifte van de koperen oorden en duiten niet wijzigde. Pas na 1650 begon de prijs van het koper weer te stijgen.

Een zeer bewogen periode van nabootsingen vond plaats tijdens de regeringsperiode van Ferdinand D’Aspremont-Lynden (*1611 – †1665). Na de dood van zijn vader Ernestus in 1636 verkreeg hij het graafschap. Daarnaast erfde hij ook de baronieën Thiennes en Steenbeek en de heerlijkheden Blaringen, Houtain-St.Simeon en Once-sur-Geer. Rijckholt komt niet meer voor en moet dus vóór 1636 weer overgegaan zijn naar de familie Vlodrop. Ferdinand huwde in 1643 met Isabel gravin van Fürstenberg-Heiligenberg die hem 16! kinderen schonk. Hij ging net als zijn vader door met het massaal aanmunten van kopergeld. Munttypen die door zijn vader werden geslagen heeft hij voortgezet en hij introduceerde enkele nieuwe typen. Hij begon ook weer met het namaken van voornamelijk liards van het prinsbisdom Luik en van zuid-Nederlandse liards.

Vele nabootsingen zijn zo samengesteld dat wanneer men klachten had over de Rekemse munt, men hierop direct verweer kon geven. De beeldenaar was vaak zeer ingenieus samengesteld en leek sterk op de originele exemplaren. Vaak konden slechts wisselaars en rekenmeesters de Rekemse imitaties van de echte onderscheiden. Het in omloop raken van deze munten was mede mogelijk omdat vroeger de meeste mensen niet konden lezen en daarom ook niet de opschriften op de munten konden lezen. De winst die de heren van Rekem behaalden met hun muntslag ontstond doordat men wel het uiterlijk van de munten namaakte maar niet het gehalte en gewicht. Veel duiten wogen bijvoorbeeld slechts minder dan de helft van dat van een goed exemplaar, terwijl de zilveren munten een te hoog koperpercentage bevatten. Het is dan ook niet zo vreemd dat er klachten kwamen over de muntslag. Te Luik werden na 1650 onder Maximiliaan van Beieren (1650-1688) zelfs oorden van een nieuw type geïntroduceerd omdat de oude bijna nergens meer werden geaccepteerd vanwege de vele vervalsingen. In 1652 werd door keizer Ferdinand III (1637-1657) een enquête commissie gevormd en werd een ieder die een geschil had met Rekem gedaagd. Zo klaagde Luik dat de graaf munten nabootste met het wapen van hun soeverein er op. De graaf van Rekem verdedigde zich door te wijzen op zijn recht om munten te slaan. Zowel in zijn kasteel te Rekem als in zijn heerlijkheid Weset. De aanmunting van deze typen zal de graaf echter wel achterwege hebben gelaten na deze datum. Uit een proces te Groningen in 1659 tegen ene Dirk Hamer verklaarde de graaf namelijk schriftelijk dat de stempels voor zijn duiten door de stempelsnijder van de bisschoppelijke munt te Luik waren gesneden. Iets wat denk ik niet had kunnen gebeuren als hij nog steeds Luikse imitaties had geslagen. De aanmaak van duiten en oorden naar voorbeeld van noord-Nederlandse stukken zal voor Ferdinand een veiliger bezigheid zijn geweest. Men kon wel klagen over zijn munten maar veel was er niet aan te doen. Rekem lag ver weg in de zuidelijke Nederlanden en genoot bescherming van de Duitse keizer.

In 1665 stierf graaf Ferdinand maar zijn kinderen waren nog minderjarig. Bisschop Frans Egon van Fürstenberg, zwager van graaf Ferdinand, en Isabelle Henriette d’Aspremont-Lynden, prinses-abdis van Munsterbilzen, werden als voogd aangesteld totdat één van de kinderen meerderjarig zou worden. Frans Egon van Fürstenberg was een belangrijke figuur in het gebied van het prinsbisdom Luik en omstreken. Hij had samen met zijn broer Willem Egon grote invloed op Maximiliaan van Beieren, neef en opvolger van prins-bisschop Ferdinand van Beieren. Maximiliaan had weinig interesse om het prinsbisdom te regeren en leide een teruggetrokken leven als alchemist. Hij liet de regering grotendeels over aan de beide broers Frans Egon en Willem Egon. Zij stonden aan het hoofd van een lange lijst heerlijkheden en abdijen waaronder die van Stavelot. De Duitse keizer verhief hen in 1644 tot prinsen. Frans Gobert van Aspremont-Lynden was de oudste zoon van graaf Ferdinand en nam het bestuur in 1673 over toen hij meerderjarig werd. Zijn oom Frans Egon had hem voorzien van veel winstgevende kerkelijke titels. Omdat Frans Gobert geestelijke was kon hij officieel geen kinderen krijgen dus werden de rechten op het graafschap overgedragen aan zijn broer Ferdinand Gobert. Frans Gobert bestuurde het graafschap echter in zijn naam. Het valt op dat veel zoons de bijnaam Gobert en de dochters de naam Gobertina hebben. Deze naam was om een voorouder, Gobert van Aspremont, monnik van Villers en kruisvaarder te eren.

In de noordelijke provincies circuleerden de duiten (en oorden) welke in Rekem waren geslagen naast de officiële koperen munten. De meeste nabootsingen komen voor van de duiten en oorden van Friesland, Utrecht en van sommige steden duiten. In 1702 echter werd er als eerste door de Provincie Holland een nieuw type duit ingevoerd welke groter en zwaarder was dan de oude duiten. Voortaan mochten alleen deze duiten circuleren en werden de oude en vreemde duiten in waarde verlaagd tot een halve duit. Alle andere provincies begonnen nu sinds 1702 ook de nieuwe en zwaardere duiten te slaan. Door de betere uitvoering door het gebruik van de schroefpers en het zwaardere gewicht had het voor Rekem geen zin meer om inferieure duiten te slaan.

De heraldiek op de munten van Rekem

Op de munten zijn zeer veel wapens gebruikt die soms niet allemaal goed te verklaren zijn. Omdat vaak getracht werd een bepaalde munt te imiteren werden diverse wapens van familieleden en aangetrouwde familieleden gebruikt in diverse compilaties. Een bepaalde eenheid daarin is vaak niet te ontdekken. Het wapen van Rekem en de wapens van de familie d’Aspremont-Lynden zijn duidelijk en goed terug te vinden. Het wapen van Rekem en het gelijknamige graafschap was een rode klauwende leeuw naar links op goud. Verder werd het wapen aangevuld met de wapens van de eigenaar op dat moment. Zo werd het wapen van Rekem onder de familie d’Aspremont-Lynden aangevuld met het wapen van Lynden, een gouden kruis op rood, en met een zilveren adelaar op blauw van Este (verwant aan d’Aspremont). Het wapen werd gehouden door twee hazewindhonden.

Door hun huwelijk met vrouwen uit belangrijke families verkregen de graven van Rekem de beschikking over nieuwe wapens en titels die zij ook weer gebruikten op hun munten. Soms moet zeer ver terug worden gezocht om een (familie) relatie te vinden bij een gebruikt (familie) wapen. Graaf Ernestus gebruikte op zijn liards een gedeeld wapen met links het kruis van Lynden. Als het een alliantie wapen betreft dan zijn de wapens rechts afkomstig van zijn vrouw Anne Antoinette Gouffier. Zij was vrouwe van Thiennes en haar vader was Henri Gouffier, heer van Crèvecoeur. Het bovenste wapen dat op deze liards voorkomt is het wapen van Gouffier bestaande uit zwarte balken op goud. Het onderste wapen is dat van Montmorency. Haar bed overgrootvader was getrouwd met Philippe de Montmorency, vrouwe van Vitry-en-Brie, dochter van Jean II heer van Montmorency. Mogelijk zijn daarom op Rekemse munten ook kleine adelaartjes gebruikt uit het wapen van Montmorency. Een andere familieband met Montmorency heb ik nog niet kunnen ontdekken.

Op imitaties van Luikse liards komt een ruitmotief voor welke vaak als het wapen van Stein wordt omschreven. De moeder van Ernestus was echter Marie van Hamal waarvan de familie een ruitpatroon in het wapen had welke zich goed leende om het wapen van Beieren te imiteren. De moeder van Herman van Aspremont-Lynden (baron van 1590-1603) was Marie van Elderen. Het wapen van de familie van Elderen is volgens mij niet gebruikt op de koperen munten van Rekem. Het wapen bestond uit een gouden balk met daarboven en daaronder zogenaamde blauwe vair klokjes. Vair was de benaming voor de zeer dure voering van kleding gemaakt van de pels van de grijze eekhoorn.

Het wapen met drie kepers wordt toegeschreven aan de familie van de Werve maar volgens mij is hier het wapen van Crèvecoeur bedoeld. De vader van de vrouw van graaf Ferdinand was Henri Gouffier, heer van Crèvecoeur. Er is echter ook een wapen Crèvecoeur met drie rode halve manen op goud. Op een imitatie van een Utrechtse duit ben ik een halve maan in het wapen tegengekomen. Op sommige munten lijken ook lelies gebruikt te zijn die afkomstig zouden kunnen zijn uit het wapen van Vlodrop, een rode lelie op zilver. Ik kan echter geen familierelatie vinden met Vlodrop en mogelijk zijn de “lelies” kleine adelaartjes die op lelies lijken.

In 1594 had baron Herman van Lynden van de Duitse munzkreis toestemming gekregen om munten te laten slaan in de munt van Keulen. Hier zijn toen goudguldens en Talers gemunt op naam van Rekem. In 1614 werd het wederom toegestaan om in een Duitse rijksmunt munten te laten slaan. Tijdens de beëdiging in oktober 1618 van Peter Verschuben als muntmeester kreeg de baron het voor elkaar om te mogen munten in het oude munthuis van Rekem zelf. Verschuben vertrok reeds het volgende jaar waarna Kaspar Frantzen werd aangesteld als muntmeester. Deze werd na enige tijd het munten verboden en werd ontslagen omdat de kwaliteit te wensen over liet. Zijn opvolger was Simon Heusel die ook enige tijd niet mocht munten maar rond 1626 weer toestemming kreeg en heeft gemunt tot 1629. Hij kreeg toen alsnog ontslag wegens knoeierijen. Hij werd in oktober 1629 opgevolgd door waardijn Gerhard Step. In 1638 werd Johann Janssen, ook wel Korckenbecker genoemd, aangenomen als muntmeester. Tot wanneer deze heeft gemunt is onduidelijk maar in 1646 werd Hubert Roeder muntmeester met Lambert Steege als zijn waardijn. In mei 1647 werd deze reeds opgevolgd door Sigismund Makel. De laatst bij de Duitse munzkreis bekende muntmeester en waardijn zijn Freric Frericx soen en Claudius Pertat. Deze werden in 1656 aangesteld, daarna is Rekem blijkbaar zijn eigen weg gegaan. Het is opvallend dat de namen van sommige muntmeesters van Rekem ook voorkomen bij Luik. Zo was een Pieter Verscheulen muntmeester voor Luik te Maaseik van 1612 tot 1615. Deze naam lijkt erg veel op de naam Peter Verschuben die muntmeester was van 1618-1619. Verder was een Adriaan Franssen muntmeester van Luik van 1606 tot 1610 en van 1612 tot 1614. Zijn achternaam lijkt veel op die van de Rekemse muntmeester Kaspar Frantzen. Mogelijk is hier een familierelatie aanwezig. Het is goed mogelijk dat meerdere muntmeesters van Luik heimelijk voor Rekem hebben gewerkt onder een andere naam.

Uit de akten van de Nederrijns Westfaalse Kreis van 17 oktober 1646 blijkt dat de graaf van als muntmeester ene Hubert Bochet en als waardijn ene Lambert Stregen had aangesteld. Op 9 mei 1647 kregen zij de voet medegedeeld waarop zij 1 en 2 stuberstukken mochten munten. Een opening van een Rekemse muntbus over deze aanmunting is niet bekend. De naam “Matheus monetarius” (=munter) komt voor in de parochie registers van Rekem. Op 18 april 1685 is overleden en daar begraven ene “Matheus Monetarius” uit de parochie “Borthemensi” (Boorsem). De vermelding van ene Mathias Hermans (†1685) afkomstig uit Boorsem in muntklapper 23A van het Europees genootschap zal dezelfde zijn geweest.

François Stévart was stempelsnijder voor de munt van de prinsbisschop van Luik. Vanwege het proces tegen Dirk Hamer verklaarde hij dat hij volgens commissie van 16 augustus 1655, verstrekt door de graaf van Rekem, de stempels had gesneden voor zogenaamde FRICIR duiten.

Bron: duiten.nl