Categorie: Zutphen

De stedelijke munt van Zutphen

De stad Zutphen behoorde tot het graafschap Zutphen waaronder ook Anholt en Bronckhorst vielen. Zutphen werd voor het eerst met die naam genoemd in 1050 en ontving stadsrechten in 1190. Waarschijnlijk heeft de vroegste 12e eeuwse Gelderse muntslag van Hendrik I en Otto I in Zutphen plaatsgevonden. In Zutphen staat een 14e eeuws huis dat de naam de munt draagt. Waarschijnlijk dankt dit huis zijn naam aan de muntslag van muntmeester Nicolaes Nyber. Deze heeft daar in de periode 1478-1480 de vroegste stedelijke muntjes geslagen in de vorm van witpenningen of albussen. Dit waren zilveren muntjes met een waarde van 3 oorden. Waarschijnlijk zijn er ook begin 16e eeuw zogenaamde muterkens (c Brabantse stuiver) geslagen op naam van Karel van Egmond, echter zij zijn niet als munten van Zutphen herkenbaar.

Tijdens de opstand tegen Spanje verklaarde de stad zich al in 1572 vóór Willem van Oranje. Dit werd hen door de Spanjaarden niet in dank afgenomen want toen de stad in november 1572 door de Spanjaarden werd ingenomen werd de burgerij door plundering, massamoord en brandstichting vreselijk gestraft voor hun verzet. Zutphen werd later echter weer heroverd door de Staatse legers en het gebied van het graafschap Zutphen trad op 11 januari 1580 toe tot de Unie van Utrecht. Door voortdurende troepenbewegingen van zowel Spaanse als Staatse legers waren hele gebieden in de republiek vaak langdurig buiten de directe invloed van het centrale gezag. Mede hierdoor en vanwege de vaak zwakke leiding van de Staten-Generaal staken weer een groot aantal (illegale) munthuizen de kop op. Te Zutphen werd in 1582 ook weer een munthuis geopend maar nu als tweede munt voor Gelderland. De aangestelde muntmeester was Hendrik Wijntgens. Dit munthuis was gevestigd in het oude convent op de hoek Komsteeg en de Oude Wand. In het munthuis is echter ook slecht kleingeld geslagen op naam van de stad. Dit waren kwart snaphanen (peerdekens) ter waarde van 12 Hollandse stuiver, drie plakken (d stuiver) en halve plakken. In 1583 werd de stad echter al door de Spanjaarden heroverd en de munt werd gesloten.

Tijdens de opstand tegen Spanje verklaarde de stad zich al in 1572 vóór Willem van Oranje. Dit werd hen door de Spanjaarden niet in dank afgenomen want toen de stad in november 1572 door de Spanjaarden werd ingenomen werd de burgerij door plundering, massamoord en brandstichting vreselijk gestraft voor hun verzet. Zutphen werd later echter weer heroverd door de Staatse legers en het gebied van het graafschap Zutphen trad op 11 januari 1580 toe tot de Unie van Utrecht. Door voortdurende troepenbewegingen van zowel Spaanse als Staatse legers waren hele gebieden in de republiek vaak langdurig buiten de directe invloed van het centrale gezag. Mede hierdoor en vanwege de vaak zwakke leiding van de Staten-Generaal staken weer een groot aantal (illegale) munthuizen de kop op. Te Zutphen werd in 1582 ook weer een munthuis geopend maar nu als tweede munt voor Gelderland. De aangestelde muntmeester was Hendrik Wijntgens. Dit munthuis was gevestigd in het oude convent op de hoek Komsteeg en de Oude Wand. In het munthuis is echter ook slecht kleingeld geslagen op naam van de stad. Dit waren kwart snaphanen (peerdekens) ter waarde van 12 Hollandse stuiver, drie plakken (d stuiver) en halve plakken. In 1583 werd de stad echter al door de Spanjaarden heroverd en de munt werd gesloten.

In de vierde muntperiode van 1687-1692 zijn verreweg de meeste munten geslagen. Net als Deventer en Nijmegen leek het ook Zutphen wel winstgevender om weer munten te gaan slaan in plaats van de jaarlijkse compensatie van 2000 gulden te ontvangen. Het munthuis werd ingericht in een huis op de Niewstad bij het gasthuis. Herman van Baijen werd als muntmeester aangenomen en Johan Sluyter als stempelsnijder. Geslagen werden in deze periode: leeuwendaalders, daalders van 30 stuiver, florijnen van 28 stuiver, drieguldenstukken, guldens, tienstuiverstukken, ruiterschellingen en koperen duiten. In 1692 werd het munthuis na onderhandelingen echter toch weer gesloten en ditmaal voorgoed. In ruil hiervoor kreeg de stad wederom een compensatie maar ditmaal van 4000 gulden per jaar. Pas op 26 februari 1809 werd bij besluit nr.12 van koning Lodewijk Napoleon een einde gemaakt aan deze jaarlijkse compensatie.

Wapen van Zutphen

Op de duiten zonder jaar (ca. 1604-1605) komt als wapen een staande Gelderse leeuw voor die soms wel en soms geen kroontje draagt. In de periode 1687-1692 wordt er een gekroond en horizontaal gedeeld wapenschild afgebeeld met in het bovenste kwartier een Gelderse leeuw en het onderste een ankerkruis. Dit wapenschild wordt vastgehouden door 2 leeuwen.

In 1604-1605 is het ankerkruis als muntteken gebruikt op de duiten door Hendrik (Evert) Weijntges. De laatste muntmeester, Herman van Baijen, is ook burgemeester van Zutphen geweest. Hij gebruikte in zijn periode als muntmeester het muntmeesterteken hertengewei. Op de koperen duiten komt dit teken niet voor. Dit hertengewei kan mogelijk stammen uit het wapen van het geslacht von Mirbach uit het Baijental bij Keulen. Herman was de zoon van Jan van Baijen en Margaretha van Hisvelt. Hij was getrouwd met Gesina Steenman.

Over stempelsnijder Johan Sluyter staat een interessant artikel in het blad “de beeldenaar”. Deze stempelsnijder heeft veel vergissingen en foute stempels gemaakt waar in dit artikel op in wordt gegaan. Mogelijke oorzaak van de fouten kan een ziekte zijn geweest of gewoon desinteresse in zijn vak als stempelsnijder. Misschien was de man al hoog bejaard zoals sommige muntmeesters en kon hij gewoon niet meer beter.

Muntslag op naam van de stad tijdens de periode 1582-1583

Op 13 maart 1582 verklaarden stadhouder, kanselier en raden van Gelderland dat zij als opvolgers van de Gelderse hertogen en van koning Philips II de eigenaar/beheerder van het muntrecht waren4. Niet alleen van het muntrecht in het hertogdom Gelre maar ook in het graafschap Zutphen. Daar kwam nog bij dat het gebied rond de stad Nijmegen (waar de Gelderse munt was gesitueerd) omstreeks 1582/83 steeds meer in de greep van de Spanjaarden geraakte. Hierdoor durfden de kooplieden hun muntmetaal niet meer naar de munt te brengen. Vanwege deze twee argumenten werd er een tweede Gelders munthuis te Zutphen ingericht (1582-1583) ondanks een negatief advies van de generaals der munt. Deze vonden dat Zutphen te dicht bij Nijmegen lag waardoor de kooplieden bij dit extra munthuis geen baat zouden hebben. Het munthuis is er toch gekomen met als muntmeester Hendrik Weijntges. De munt werd hem op 31 juli 1582 voor acht jaar verpacht. Als onderkomen voor de munt kreeg hij het Oude Convent aangewezen op de hoek van de Komsteeg en de Oude Wand. Hier heeft hij voor Gelderland gouden rijders, snaphaanschellingen en halve snaphaan/gehelmde schellingen geslagen. Ook op naam van de stad Zutphen zelf zijn er in deze periode munten geslagen. In het munthuis is echter ook slecht kleingeld geslagen op naam van de stad. Dit waren peerdekens ter waarde van 1 ½ Hollandse stuiver, drie plakken en halve plakken. De inname van de stad door de Spanjaarden in september 1583 maakte aan het bestaan van dit munthuis echter een vroeg einde.

De muntperiode 1604-1605

In september 1586 werd een poging gedaan om de stad Zutphen te heroveren op de Spanjaarden. Yorke, de onderbevelhebber van Leicester, moest echter op 29 januari 1587 de schans voor de stad ontruimen en prijs geven aan de Spaanse bevelhebber Baptiste de Taxis. Deze Spaanse bevelhebber heeft tijdens het beleg van de stad een tinnen noodmunt laten slaan. Pas in 1591 werd de stad ingenomen door de Staatse troepen van Prins Maurits. Het munthuis werd pas weer heropend in 1604. Formeel werd Evert Weijntges, de minderjarige zoon van Hendrik Weijntges, als muntmeester aangenomen. Het is echter waarschijnlijker dat Hendrik zelf het muntbedrijf runde omdat Evert in 1604 nog maar 10 jaar oud was. Deze constructie was mogelijk zo in elkaar gezet omdat Hendrik reeds muntmeester was van Overijssel en de stad Kampen. Op 12 juni 1604 ontving de muntmeester zijn commissie tegen een betaling van 1600 gulden per jaar aan sleischat. De muntsoorten die in de commissie werden voorgeschreven waren een peertgen, oord, duit en penning. Er werd verder bepaald dat de muntmeester de peertgens slechts tot een bedrag van 200 gulden in de stad Zutphen zelf in omloop mocht brengen. De oorden, duiten en penningen mocht hij echter niet in de stad zelf in omloop brengen! In werkelijkheid zijn er in deze muntperiode veel meer munttypes geslagen dan in de commissie was bepaald. Bekend zijn snaphaanschellingen, peerdekens, halve roosschellingen, dubbele stuivers, stuivers, halve stuivers, kwart stuivers, duiten en schüsselpfennigen.

De muntmeester had veel problemen om de geslagen munten kwijt te raken. Zelfs de stadsraad had liever niet dat de munten binnen Zutphen in omloop zouden komen. Een zending naar Amsterdam van 1424 gulden aan Kamper schellingen en 400 gulden aan Zutphense stuivers werd aldaar in beslag genomen als ongewenste munt. Ondanks bemiddeling van de stadsraad werden de in beslag genomen Zutphense stuivers niet terug gegeven en zijn waarschijnlijk omgesmolten. Vanwege de afzetproblemen werd de sleischat in 1605 verlaagd naar 1000 gulden per jaar. Deze sleischat werd door de stadsraad gebruikt om de vestingwerken en de bruggen van Zutphen te onderhouden. Inmiddels probeerden de Staten-Generaal om de muntomloop te saneren. Zij zagen liever dat de diverse stedelijke munthuizen hun werkzaamheden zouden staken omdat daar voornamelijk slecht zilvergeld werd aangemaakt. In oktober 1605 verzochten zij de stad Zutphen om de muntslag te staken en om een bewijs te overleggen van haar muntrecht. Na enig tegenstribbelen is het muntwerk inderdaad stilgelegd maar een bewijs van muntrecht is nooit overlegd. Toch kwam de stad op 20 februari 1606 in aanmerking voor de regeling die ook met de andere steden werd overeengekomen. Samen met de steden Groningen, Deventer, Kampen, Zwolle en Nijmegen kreeg ook Zutphen een jaarlijks bedrag van 2000 gulden als compensatie voor de sluiting van het munthuis. Dit geld werd door de Staten-Generaal afgeboekt als kosten van oorlog en moest door de steden besteed worden aan het onderhoud van de vestingwerken. Op 14 april 1606 werden de muntstempels in het stedelijk munthuis van Zutphen vernietigd onder toezicht van Generaalmeester Fonck.

Bron: duiten.nl