Categorie: Antwerpen

De Brabantse munt te Antwerpen

De munt te Antwerpen (in het Frans Anvers) was één van de belangrijkste muntplaatsen in de toenmalige zuidelijke Nederlanden. De eerste muntslag is reeds begonnen in de Merovingische tijd (ca. 7e eeuw). In de middeleeuwen zijn er aanzienlijke hoeveelheden munten geslagen door de diverse elkaar opvolgende Brabantse hertogen. Halverwege de 15e eeuw kwam de Antwerpse bloei op zijn hoogtepunt toen Brabant de plaats innam van Vlaanderen als centrum van de economie en handel. Dit kwam doordat de stad Brugge (in Vlaanderen) steeds moeilijker bereikbaar werd voor de scheepvaart door het dichtslibben van het Zwin. Tevens ging de lakenindustrie in Vlaanderen achteruit omdat de Engelsen zelf laken gingen vervaardigen en dit vooral naar Brabant exporteerden.

Toen de opstand tegen Philips II in de noordelijke Nederlanden begon brak er voor Antwerpen ook een andere tijd aan. De Spaanse troepen die in de Nederlanden gelegerd waren sloegen steeds vaker aan het muiten en plunderen omdat hun soldij vaak maanden niet betaald werd. De stad Antwerpen werd zelf ook slachtoffer van zo’n plundering door Spaanse troepen. Zelfs voor de koningsgetrouwe zuidelijke gewesten was nu de maat vol en verbonden zij zich in 1576 middels de pacificatie van Gent met de noordelijke Nederlanden om de Spaanse troepen het land uit te werken. Vanaf die tijd was Antwerpen voor de opstandige gewesten een belangrijk bolwerk tegen de Spanjaarden. In 1585 werd Antwerpen echter na felle strijd veroverd door de Spaanse legeraanvoerder Parma. Dit betekende voor Antwerpen het einde van haar economische bloei. Honderden mensen trokken weg uit Antwerpen naar het noorden en de Schelde werd door het leger van Oranje afgesloten zodat geen schip Antwerpen meer kon bereiken. De muntslag te Antwerpen bleef echter tot in de 18e eeuw nog zeer omvangrijk. De munt werd in 1758 gesloten toen door centralisering van de muntslag werd besloten om alleen nog in Brussel munten te slaan voor de zuidelijke Nederlanden.

Muntteken

Het muntteken van de Antwerpse munt is de afbeelding van een handje, dit handje is afkomstig uit het wapen van de stad Antwerpen. In 1474 werd dit teken ingevoerd als muntmeesterteken maar bleef in gebruik als muntteken.

De afbeelding van het handje komt niet alleen op munten voor. Ook muntgewichten en bakjes van pijlgewichten dragen dit herkenningsteken van Antwerpen.

Bron: duiten.nl

Antwerpen: oord 1712 t.e.m. 1716

Gevonden door Piet Baccaert

Materiaal: koper

Diameter: 22,23 mm

Gewicht: 2,53 gr

Voorzijde: Borstbeeld van Karel VI naar links, met daaronder een handje. Tekst CAROLVS VI D:G: – ROM: IMP: HISP: REX. (of variant). Voluit: Carolus VI Dei gratia Romanorum Imperator Hispaniarum rex, wat betekent: Karel VI, bij Gods gratie Duits keizer en koning van Spanje (de tekst gaat op de keerzijde verder).

Keerzijde: Gekroond monogram van drie maal de letter C, boven de kroon het jaar. Tekst: .ARCHID. AVST. DVX. BVRG. BRABANT. Zc. (of variant). Voluit: archidux Austria dux Burgundie Brabant Zc, wat betekent: aartshertog van Oostenrijk, hertog van Bourgondië en Brabant.

Muntmeester: Jean Sneyers Sr. ( 1702 – 1720 )

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

Geslagen aantallen:  – Periode 30 april 1712 tot 17 december 1712 ca. 3.084.672 stuks.
– Periode 9 oktober 1717 tot 1 juli 1720 ca. 80.256 stuks.

Veel van deze munten zijn overslagen op oorden van Karel II of op oorden van Luik. Recent is een exemplaar opgedoken welke alleen maar een 1716 kan zijn, dit jaartal was voordien onbekend. Er zouden van 9 oktober 1717 tot 1 juli 1720 ook nog oorden zijn geslagen maar deze zijn tot nu nog niet opgedoken. Mogelijk is er in deze jaren met geantedateerde stempels van 1716 gewerkt. Op 17 juni 1712 vaardigden de Staten-Generaal een plakkaat af tegen het uitgeven van Brabantse en Vlaamse oorden. Hier zullen wel de oorden van dit type mee zijn bedoeld.

Voorschrift 64 stuks uit een mark, dit geeft een gewicht van ca. 3,84 gram per stuk. 

Keizer Karel VI

Referentie

ANT.21

Lit: Vanhoudt new 794 AN

Gedetermineerd door Piet Baccaert

Antwerpen: korte 1553

Gevonden door Kurt Van Vooren

Materiaal: koper

Diameter: 19 mm

Gewicht: 1,6 gr

Voorzijde: Gekroond borstbeeld van Karel V naar rechts. Tekst: CA. D.G.V. IMP. HISP. REX. 53 . Voluit: Carolus V Dei gratia imperi Hispaniarum rex, wat betekent: Keizer Karel V, bij Gods gratie koning van Spanje.

kurt4.2-800

Keerzijde: Klauwende leeuw naar links binnen een cirkelvormige versiering.

Muntmeester: Jean Noirot ( 1552 – 1555 )

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

Op de koperen korten van Karel V staat een klauwende leeuw naar links (1) afgebeeld. Het uitgebreide wapenschild van Karel V komt niet voor op het koperen kleingeld.

De koperen korte was bij ordonnantie van 7 april 1543 ingevoerd. De exemplaren met het muntteken ster, lelie en Gelders kruisje zijn geslagen te Maastricht, Vlaanderen en Nijmegen. Op de Antwerpse exemplaren staat het muntteken handje. Het herkennen van het juiste munthuis kan problemen geven bij gesleten exemplaren. Van deze muntjes gingen er 128 in een mark werks wat een gewicht van 1,92 gram moest opleveren.

Keizer Karel V

Referentie

ANT.1

Lit: Vanhoudt new 234.AN (var) met jaartal 53 i.p.v. 1553

Gedetermineerd door Eric Aerts en rimidi

Antwerpen: oord 1608

Gevonden door Kris Van Den Berge

Materiaal: koper

Diameter: 24 mm

Gewicht: 3,35 gr

Voorzijde: Gekroond wapenschild met meerder kwartieren. Tekst:  .ALBERTVS. ET. ELISABET. DEI:GRATIA. (of variant). Dit betekent: Albertus en Elisabeth, bij Gods gratie (de tekst gaat op de keerzijde verder).

1 = Hongarije (3 dwarsbalken).
2 = Bohemen (Leeuw).
3 = Kastilië (in rood een gouden kasteel, blauw gesloten en verlicht).
4 = León (in zilver een goud gekroonde rode leeuw).
5 = Sicilië (schuingevierendeeld van Aragon en Hohenstaufen, in zilver een zwarte adelaar).
6 = Portugal (5 blauwe schildjes in een rand van 7 gouden kasteeltjes).
7 = Oostenrijk (in rood een zilveren dwarsbalk).
8 = Oud Bourgondië (geschuinbalkt van goud en blauw en rood omzoomd).
9 = Nieuw Bourgondië (blauw bezaaid met gouden lelies, een schildzoom geblokt van rood en zilver).
10 = Brabant (in zwart een gouden leeuw, rood getongd).
11 = Vlaanderen (in goud een zwarte leeuw, rood getongd).
12 = Tirol (in zilver een rode adelaar).

Keerzijde: Gekroond vuurijzer omgeven door 3 wapenschildjes. Tekst: ARCHIDVCES. AVST. DVCES. BVRG ET B (of variant). Voluit: Archiduces Austria duces Burgundie et Brabant en betekent: aartshertogen van Oostenrijk en hertogen van Bourgondië en Brabant.

Wapens van Oostenrijk, Bourgondië en Brabant

Muntmeester: Dominique Wouters 1607 – 1619

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

Geslagen aantallen: – Periode 7 september 1607 tot 4 september 1609 ca. 1.695.684 stuks.
– Periode 4 september 1609 tot 4 maart 1611 ca. 5.917.592 stuks.

Geslagen volgens de nieuwe muntvoet die sinds 1606 gold. Voorschrift 64 stuks uit een mark, dit geeft een gewicht van ca. 3,84 gram per stuk.

Albrecht en Isabella

Referentie

ANT.13

Gedetermineerd door Eric Aerts

Antwerpen: dubbel oord 1753

Gevonden door Ronny Servaes

Materiaal: koper

Diameter: 27 mm

Gewicht: 7 gr

Voorzijde: Borstbeeld van Maria Theresia naar rechts met halssnoer om en oorbel in. Tekst: M. T. D.G. R. JMP. G. H. B. REG. A. A. D. BURG. (of variant). Voluit: Maria Theresia Dei gratia Romanorum imperatrix, Germania, Hungaria, Bohemia regina, archidux Austria, dux Burgundie, wat betekent: Maria Theresia, bij Gods gratie Rooms keizerin, koningin van Duitsland, Hongarije en Bohemen, Aartshertogin van Oostenrijk en hertogin van Bourgondië.

Keerzijde: Binnen een takkenversiering in zes regels: AD / USUM / BELGII / AUSTR. / 1753. /  . Wat betekent: voor gebruik in de Oostenrijkse Nederlanden.

Muntmeester: Thomas v/d Motten 1752 – 1758

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

Geslagen aantallen van de jaren 1749 t/m 1752 is totaal ca. 2.473.356 stuks.
In 1753 zijn ca. 139.556 stuks geslagen en in 1754 zijn er ca. 47.496 stuks geslagen waarschijnlijk nog van 1753.

Bij deze munten valt het op dat de letter U als U geschreven wordt en niet meer als V. Verder begint de afkorting IMP niet met een I maar met een J.

Voorschrift 32 stuks uit een mark, dit geeft een gewicht van ca. 7,69 gram per stuk.

Maria Theresia van Oostenrijk

Referentie

ANT.24

Lit: nieuwe Vh 824 AN

Gedetermineerd door Ronny Servaes

Antwerpen: Bourgondische duit 1596

Gevonden door Kris Van Den Berge

Materiaal: koper

Diameter: 22 mm

Gewicht: 2,37 gr

Voorzijde: Een scheef geplaatst stokkenkruis welke door een vuurijzer heen gestoken is. Van het vuurijzer springen vonken af en eronder hangt een lammetje, dit is het juweel van de Orde van het Gulden Vlies. Boven het kruis is een kroontje geplaatst en aan beide zijden van het kruis staat het gesplitste jaartal 15 / 96. Tekst: PHS. D:G. HISP. Z. REX. DVX. BRA. ( of variant ). Voluit: Philipus Dei gratia Hispaniarum z rex dux Brabant, wat betekent: Philips, bij Gods gratie koning van Spanje en hertog van Brabant.

Keerzijde: Gekroond Bourgondisch wapenschild. Tekst: DOMINVS. MIHI. ADIVTOR ( of variant ) wat betekent: de Heer is mijn helper.

1 = Wapen van Oostenrijk (in rood een zilveren dwarsbalk).
2 = Wapen van nieuw Bourgondië (blauw bezaaid met gouden lelies).
3 = Wapen van oud Bourgondië (geschuinbalkt van goud en blauw, rood omzoomd).
4 = Wapen van Brabant (in zwart een gouden leeuw, rood getongd).
5 = Wapen van Vlaanderen (in goud een zwarte leeuw, rood getongd).

Muntmeester: Jan Vets 1594 – 1598

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

Deze “Bourgondische” duiten werden net als de duiten met borstbeeld geslagen met een gewicht van 2,72 gram (90 uit een mark).

Filips II van Spanje

Referentie

ANT.9

Gedetermineerd door Eric Aerts

Antwerpen: statenduit z.j. ca. 1580

Gevonden door Maxime Duval

Materiaal: koper

Diameter: ?

Gewicht: ?

Voorzijde: Gekroond en versierd wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië. Tekst: PHS. D:G. HISP. Z. REX. DVX. BRA. (of variant). Voluit: Philipus Dei gratia Hispaniarum z rex dux Brabant wat betekent: Philips Gods gratie koning van Spanje en hertog van Brabant.

1 = Wapen van Oostenrijk (in rood een zilveren dwarsbalk).
2 = Wapen van nieuw Bourgondië (blauw bezaaid met gouden lelies).
3 = Wapen van oud Bourgondië (geschuinbalkt van goud en blauw, rood omzoomd).
4 = Wapen van Brabant (in zwart een gouden leeuw, rood getongd).
5 = Wapen van Vlaanderen (in goud een zwarte leeuw, rood getongd).

Keerzijde: Een scheef geplaatst stokken kruis welke door een vuurijzer heen gestoken is. Van het vuurijzer springen vonken af en eronder hangt een lammetje, dit is het teken van de orde van het gulden vlies. Boven het kruis is een kroontje geplaatst. Tekst:  PACE. ET. IVSTITIA. (of variant), wat betekent: vrede en gerechtigheid.

Datum: zj. ca. 1580

Muntmeester: Gertrude Sangers 1579 – 1581

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

Deze Statenduiten werden geslagen met een gewicht van ca. 3,62 gram (68 uit een mark).

Filips II van Spanje

Referentie

ANT.5

Gedetermineerd door Eric Aerts

Antwerpen: gigot 1700

Gevonden door Kris Van Den Berge

Materiaal: koper

Diameter: 20 mm

Gewicht: 1,73 gr

Voorzijde: Schuin geplaatst stokkenkruis welke door een gekroond vuurijzer is heen gestoken. Aan het vuurijzer hangt de keten van de orde van het gulden vlies. Tekst:  CAR – OL. II. D.G – HISP. ET – INDIARVM – REX (of variant). Voluit: Carolus II Dei gratia Hispaniarum et Indiarum rex, wat betekent: Karel II, bij Gods gratie koning van Spanje en de Indiën (de tekst gaat op de keerzijde verder).

Keerzijde: Gekroond wapenschild met meerdere kwartieren, het jaartal boven de kroon. Tekst: ARCHID AVST. DVX. BVRG. BRAB (of variant). Voluit: archidux Austria dux Burgundie Brabant z, wat betekent: aartshertog van Oostenrijk, hertog van Bourgondië en Brabant. 

1 = Oostenrijk (in rood een zilveren dwarsbalk).
2 = Oud Bourgondië (geschuinbalkt van goud en blauw en rood omzoomd).
3 = Wapen van Brabant (In zwart een gouden leeuw, rood getongd).

Muntmeester: Marc Tserstevens 1697 – 1701

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

Geslagen aantallen: – Periode 10 januari 1692 tot 25 april 1696 ca. 116.864 stuks.
– Periode 15 mei 1699 tot 25 november 1700 ca. 590.848 stuks.

Voorschrift 128 stuks uit een mark, dit geeft een gewicht van ca. 1,92 gram per stuk.

Karel II van Spanje

Referentie

ANT.18

Lit: Vanhoudt new 725·AN

Gedetermineerd door Eric Aerts

Antwerpen: Bourgondische duit 1598

Gevonden door Kris Van Den Berge

Materiaal koper

Diameter: 22 mm

Gewicht: 2,62 gr 

Voorzijde: Een scheef geplaatst stokkenkruis welke door een vuurijzer heen gestoken is. Van het vuurijzer springen vonken af en eronder hangt een lammetje, dit is het juweel van de Orde van het Gulden Vlies. Boven het kruis is een kroontje geplaatst en aan beide zijden van het kruis staat het gesplitste jaartal 15 / 98. Tekst: PHS. D:G. HISP. Z. REX. DVX. BRA. ( of variant ). Voluit: Philipus Dei gratia Hispaniarum z rex dux Brabant, wat betekent: Philips, bij Gods gratie koning van Spanje en hertog van Brabant.

Keerzijde: Gekroond Bourgondisch wapenschild. Tekst: DOMINVS. MIHI. ADIVTOR ( of variant ) wat betekent: de Heer is mijn helper.

1 = Wapen van Oostenrijk (in rood een zilveren dwarsbalk).
2 = Wapen van nieuw Bourgondië (blauw bezaaid met gouden lelies).
3 = Wapen van oud Bourgondië (geschuinbalkt van goud en blauw, rood omzoomd).
4 = Wapen van Brabant (in zwart een gouden leeuw, rood getongd).
5 = Wapen van Vlaanderen (in goud een zwarte leeuw, rood getongd).

Muntmeester: Jan Vets 1594 – 1598

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

Deze “Bourgondische” duiten werden net als de duiten met borstbeeld geslagen met een gewicht van 2,72 gram (90 uit een mark).

Filips II van Spanje

Referentie

ANT.9

Gedetermineerd door Eric Aerts

Antwerpen: korte 1553

Gevonden door Kris Van Den Berge

Materiaal: koper

Diameter: 18

Gewicht: 1,73

Voorzijde: Gekroond borstbeeld van Karel V naar rechts. Tekst: CA. D.G.V. IMP. HISP. REX.  1553, voluit: Carolus V Dei gratia imperi Hispaniarum rex, wat betekent: keizer Karel V, bij Gods gratie koning van Spanje.

Keerzijde: Klauwende leeuw naar links binnen een cirkelvormige versiering.

Muntmeester: Jean Noirot ( 1552 – 1555 )

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

Op de koperen korten van Karel V staat een klauwende leeuw naar links (1) afgebeeld. Het uitgebreide wapenschild van Karel V komt niet voor op het koperen kleingeld.

De koperen korte was bij ordonnantie van 7 april 1543 ingevoerd. De exemplaren met het muntteken ster, lelie en Gelders kruisje zijn geslagen te Maastricht, Vlaanderen en Nijmegen. Op de Antwerpse exemplaren staat het muntteken handje. Het herkennen van het juiste munthuis kan problemen geven bij gesleten exemplaren. Van deze muntjes gingen er 128 in een mark werks wat een gewicht van 1,92 gram moest opleveren.

Keizer Karel V

Referentie

ANT.1

Gedetermineerd door Bart Camps

Antwerpen: korte ca. 1575

Gevonden door Kris Van Den Berge

Materiaal: koper

Diameter: 20 mm

Gewicht: 1,89 gr

Voorzijde: Gekroond borstbeeld van Philips II naar rechts. Tekst:  PHS. D:G. HISP.REX.D.BR. Voluit: Philipus Dei gratia Hispaniarum rex dux Brabant, wat betekent: Philips, bij Gods gratie koning van Spanje en hertog van Brabant.

Keerzijde: Gekroond Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild. Tekst: DOMINVS. MIHI. ADIVTOR. Wat betekent: de Heer is mijn helper.

1 = Wapen van Oostenrijk (in rood een zilveren dwarsbalk).
2 = Wapen van nieuw Bourgondië (blauw bezaaid met gouden lelies).
3 = Wapen van oud Bourgondië (geschuinbalkt van goud en blauw, rood omzoomd).
4 = Wapen van Brabant (in zwart een gouden leeuw, rood getongd).
5 = Wapen van Vlaanderen (in goud een zwarte leeuw, rood getongd).

Jaartal: z.j. ca. 1575

Muntmeerster: Floris Florisz. ( 1572 – 1579 )

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

De korte was een munt die een waarde had van 2 mijten. De mijt bestond er in twee soorten, de Vlaamse mijt van 1/48 stuiver en de Brabantse mijt van 1/72 stuiver. De eerste korten zijn geslagen in de 14e eeuw van biljoen (legering van zilver met veel koper). Net als Karel V heeft ook Philips II ze aangemunt van zuiver koper met een gewicht van 1,92 gram wat later bij de Statenkorten is verlaagd naar 1,2 gram.

Filips II van Spanje

Referentie

ANT.3

Lit: Vh I 166; Vh new 320.AN

Gedetermineerd door Eric Aerts