Categorie: ’s Hertogenbosch ( Den Bosch )

Als stichtingsjaar van ‘s-Hertogenbosch (in het Frans Bois le Duc) wordt het jaartal 1185 aangehouden. De stad is ontstaan in de buurtschap Orthen en was vooral bedoeld als noordelijk verdedigingspunt in Brabant tegen Gelre en Holland. ‘s-Hertogenbosch werd al snel een centrum van de handel en ambacht in de gehele meierij van den Bosch waardoor het na Brussel, Leuven en Antwerpen de vierde stad van Brabant was. De stad is tijdens de 80 jarige oorlog altijd koningsgezind geweest en een Katholiek bolwerk doordat in de stad sinds 1555 een bisdom was ingesteld. Na de moord op Willem van Oranje werden op de Sint-Jan’s kerk zelfs de vlaggen uitgehangen. De volgende dag werd de kerk echter zwaar beschadigd, een blikseminslag zette de toren in brand die vervolgens brandend naar beneden stortte. Door de protestanten werd dit natuurlijk gelijk uitgelegd als de toorn van god. In 1629 werd de stad ingenomen door Frederik Hendrik (de stedendwinger) en werden de toch al aanzienlijke vestingwallen nog verder versterkt. Vanaf die tijd is ‘s-Hertogenbosch onder Staats bewind geweest.

Muntslag

Koperen munten zijn geslagen op naam van Philips II en op naam van de aartshertogen Albertus en Isabella (dochter van Philips II). Deze munten dragen Bourgondische en Spaanse wapens en op sommige typen komt ook het wapen van ‘s-Hertogenbosch voor. De muntslag was geheel gericht op de zuidelijke Nederlanden en zij lijken dan ook sterk op munten die elders in de zuidelijke Nederlanden zijn geslagen. Alleen door het muntteken (bij ‘s-Hertogenbosch een boompje) en soms door het jaartal kan men de munten onderling determineren. Bij versleten exemplaren waarbij het muntteken niet meer is te zien wordt dit problematisch. De munten waarop het stadswapen als groot wapenschild voorkomt zijn wel gemakkelijk te onderscheiden als munten uit ‘s-Hertogenbosch.

Wapen van ‘s-Hertogenbosch

Het wapen bestaat uit een schild met hierin een boom geplaatst, in de linkerbovenhoek staan afwisselend de leeuwen van Brabant en Vlaanderen.
Dit wapen komt voor op enkele types koperen munten welke zijn geslagen op naam van Albertus en Isabella.

Muntmeester Jan Hermans die Leeuwe was waarschijnlijk een zilversmid. Ene Jan die Lewe was namelijk in 1538 leerling van de zilversmid Hans van Amsterdam te den Bosch. Over zijn dochter is iets bekend en gepubliceerd. In het Ulemans- of Brantsgasthuis voor arme vrouwen in de Peperstraat 11 werden vijf vrouwen verpleegd waaronder: Hermken de Leeuw, weduwe van Mr. Jan Beerwinckels Henrickss, die in zijn leven goudsmid en poorter van Den Bosch was. Hermken was een dochter van Jan Hermans de Leeuw, goudsmid en muntmeester van Den Bosch. Zij was in 1632 meer dan 70 jaar oud ‘ende midtshaerderdolheijt ende vuijtsinnicheijt ontrent anderhalff jaer geleden bijden voors rectoir, met authorisatie van heeren schepenen deser stadt
(. . .), bestelt int sinnelooshuijs, alwaer haer de portie vant vs gasthuijs mede wordt vuijtgereijckt, te weten weeckelijcks een halff bosch broot ende tsjaers sestien gulden in geit’. Voordien woonde zij 4 jaar in het gasthuis.

De munt te den Bosch was oorspronkelijk gevestigd in “het Hof van Zevenbergen” aan de Keizerstraat. Na een brand werd het pand echter niet meer geschikt geacht en vanwege gevaar van mogelijke herhaling werd een ander pand betrokken. Muntmeester Nicolaes Bloemaerts huurde toen van ene Erasmus van Grevenbroeck in 1614 het pand genaamd “het huis van de vrouwe van Deventer”, dat later “de Munt” zou gaan heten. Nicolaes Bloemaerts kreeg ontslag omdat hij verdacht werd van dubieuze praktijken en zelfs werd verdacht de brand in de munt te hebben aangestoken. Zijn opvolger werd Cornelis van der Leemputten die ook van 1606 tot 1613 reeds muntmeester was. Cornelis was geboren op 25 september 1547 en overleed 9 maart 1629. Hij huwde op 23 augustus 1585 met Catharina Artssens Paeuweter met wie hij 5 kinderen had. Cornelis bleef in functie tot 14 juni 1619.

Bron: duiten.nl

’s Hertogenbosch: Oord, Hertogelijk oord 159?3

Gevonden door Niels De Vleeschouwer

Materiaal: koper

Diameter: 25 mm

Gewicht: ?

Voorzijde: Gekroonde buste van Philips II naar links. Tekst: . PHS . D . G . HISP . Z . REX . DVX . B .   15 (9?)3   Voluit: Philippus Dei gratia Hispaniarum z rex dux Brabant, wat betekent: Philips, bij Gods gratie koning van Spanje en hertog van Brabant.

Keerzijde: Gekroond wapenschild van Philips II. Tekst: . DOMINVS . MIHI . ADIVTOR . wat betekent: de Heer is mijn helper.

1 = Wapen van Oostenrijk (Zilveren faas).
2 = Wapen van Valois (3 lelies).
3 = Wapen van Bourgondië (3 schuine balken in blauw en goud).
4 = Wapen van Brabant (Gouden leeuw).
5 = Wapen van Vlaanderen (Zwarte leeuw).

Datum: Vermoedelijk 1593    

Muntmeester: Reinier van der Laer 1591 – 1594

Muntteken:

Slagplaats: ’s Hertogenbosch

Filips II van Spanje

Geslagen met een gewicht van ca. 5,44 gram (45 stuks uit een mark).

Referentie

BOS.4

Lit: Vanhoudt new 321.’s HERT; Vanhoudt atlas I 326; Van Gelder Hoc 232-4; Voorbeeld kopergeldpagina 1592

Gedetermineerd door rimidi

’s Hertogenbosch: oord 160(3 of?) 5

Gevonden door Bart Bosmans

Muntheren: Albrecht & Isabella, landsheren van de Spaanse Nederlanden, 1599-1621. 

Materiaal: koper

Diameter: 24 mm

Gewicht: 3,61 gr; uitgifte: 4,80 gr

Voorzijde: Gekroond wapenschild van de landsheren. Tekst: ALBERTVS ET ELISABET D GRA. 

1 = Hongarije (3 dwarsbalken).
2 = Bohemen (Leeuw).
3 = Castilië (Kasteel).
4 = Leon (Leeuw met gouden kroon).
5 = Sicilië (Bestaat uit de 4 rode palen van Aragon en de adelaar van Hohenstaufen).
6 = Portugal (5 blauwe schildjes in een rand van 7 gouden kasteeltjes).
7 = Oostenrijk (Zilveren faas).
8 = Bourgondië (3 schuine balken in blauw en goud).
9 = Valois (3 Lelies).
10 = Brabant (Gouden leeuw).
11 = Vlaanderen (Zwarte leeuw).
12 = Tirol (Rode adelaar).

Keerzijde: Het stadswapen van ’s Hertogenbosch, erboven 160(3/5 ?). Tekst: ARCHIDVCES AVST DVCES BVR ET B. 

1 = Leeuw van Brabant.
2 = Leeuw van Vlaanderen.
3 = Boom (stadswapen van den Bosch)

Datum: 160(3 of?) 5 

Muntteken:

Slagplaats: ’s Hertogenbosch

Albrecht en Isabella

Deze oorden zijn geslagen op naam en op de voet van de aartshertogen Albert & Elisabeth. De muntvoet was tot 1606 gesteld op 51 stuks uit een mark. Dit geeft een gewicht van ca. 4,82 gram. Over de geslagen aantallen is bekend: periode 26 februari 1602 tot 26 februari 1604 ca. 310.182 stuks.

Referentie

BOS.6

Lit: Vanhoudt atlas I 420; van Gelder Hoc 297-4; Vanhoudt new 601 

Gedetermineerd door rimidi

’s Hertogenbosch: Hertogelijke duit 1598

Gevonden door Peter Peeters

Materiaal: koper

Diameter: ?

Gewicht: 2,4 gr

Voorzijde: Borstbeeld van Philips II naar links zonder kroon. Tekst beginnende op 7u: PHS. D:G. HIS. Z. REX. DVX. B. (of variant). Onder het borstbeeld staat het tot door een boom gesplitste jaartal 15 / 98. De tekst is voluit: Philippus Dei gratia Hispaniarum z rex dux Brabant, wat betekent: Philips, bij Gods gratie koning van Spanje en hertog van Brabant.

Keerzijde: Gekroond Bourgondisch wapenschild met meerdere kwartieren. Tekst: DOMINVS. MIHI. ADIVTOR. wat betekent: de Heer is mijn helper.

1 = Wapen van Oostenrijk (Zilveren faas).
2 = Wapen van Valois (3 lelies).
3 = Wapen van Bourgondië (3 schuine balken in blauw en goud).
4 = Wapen van Brabant (Gouden leeuw).
5 = Wapen van Vlaanderen (Zwarte leeuw).

Datum: 1598

Muntmeester: Adriaan Franszn. 1595 – 1604

Muntteken:

Slagplaats: ’s Hertogenbosch

Filips II van Spanje

Geslagen met een gewicht van ca. 2,72 gram (90 stuks uit een mark).

Referentie

BOS.3

Gedetermineerd op facebook

’s Hertogenbosch: hertogelijk oord 1582

Gevonden door Peter Peeters

peter p1 peter p1.1

Materiaal: koper

Diameter: 28 mm

Gewicht: 5 gr

Voorzijde: Borstbeeld van Philips II naar links of rechts met kroon. Tekst: PHS · D:G · HISP · Z · REX · DVX · BR · (of variant). Onder het borstbeeld staat het jaartal gesplitst door een boom. De tekst is voluit: Philippus Dei gratia Hispaniarum z rex dux Brabant, wat betekent: Philips, bij Gods gratie koning van Spanje en hertog van Brabant.

Keerzijde: Gekroond Bourgondisch wapenschild met meerdere kwartieren. Tekst: DOMINVS · MIHI · ADIVTOR ·  wat betekent: de Heer is mijn helper.

1 = Wapen van Oostenrijk (Zilveren faas).
2 = Wapen van Valois (3 lelies).
3 = Wapen van Bourgondië (3 schuine balken in blauw en goud).
4 = Wapen van Brabant (Gouden leeuw).
5 = Wapen van Vlaanderen (Zwarte leeuw).

Datum: 1582

Muntmeester: Jan de Leeuw 1578 – 1591

Muntteken:

Slagplaats: ’s Hertogenbosch

Filips II van Spanje

Geslagen met een gewicht van ca. 5,44 gram (45 stuks uit een mark).

Referentie

BOS.4

Gedetermineerd door Eric Aerts

’s Hertogenbosch: duit 1581

Gevonden door Martijn Aarts

Materiaal: koper

Diameter: 23 mm

Gewicht: 3,2 gr

Voorzijde: Borstbeeld van Philips II naar links. Tekst: PHS·D:G·HISP·Z·REX·DVX·BR·

Keerzijde: Gekroond Bourgondisch wapenschild met meerdere kwartieren. Aan beide zijden het afgekorte jaartal 8 / 1. Tekst: DOMINVS MIHI ADIVTOR wat betekent: de Heer is mijn helper.

1 = Wapen van Oostenrijk (Zilveren faas).
2 = Wapen van Valois (3 lelies).
3 = Wapen van Bourgondië (3 schuine balken in blauw en goud).
4 = Wapen van Brabant (Gouden leeuw).
5 = Wapen van Vlaanderen (Zwarte leeuw).

Datum: 1581

Muntteken:

Slagplaats: ’s Hertogenbosch

Filips II van Spanje

Geslagen met een gewicht van ca. 2,72 gram (90 stuks uit een mark).

Referentie

BOS.3.

Lit: nieuwe Vanhoudt 327-‘S HERTOGENBOSCH

Gedetermineerd door Eric Aerts

’s Hertogenbosch: duit 1598

Gevonden door Kris Van Den Berge

Materiaal: koper

Diameter: 22 mm

Gewicht: 1,91 gr

Voorzijde: Borstbeeld van Philips II naar links. Tekst: PHS·D:G·HISP·Z·REX·DVX·B(R)· 15 mt 98

Keerzijde: Gekroond Bourgondisch wapenschild met meerdere kwartieren. Tekst: DOMINVS MIHI ADIVTOR wat betekent: de Heer is mijn helper.

1 = Wapen van Oostenrijk (Zilveren faas).
2 = Wapen van Valois (3 lelies).
3 = Wapen van Bourgondië (3 schuine balken in blauw en goud).
4 = Wapen van Brabant (Gouden leeuw).
5 = Wapen van Vlaanderen (Zwarte leeuw).

Datum: 1598

Muntteken:

Slagplaats: ’s Hertogenbosch

Filips II van Spanje

Geslagen met een gewicht van ca. 2,72 gram (90 stuks uit een mark).

Referentie

BOS.3

Lit: nieuwe Vanhoudt 326·SH

Gedetermineerd door Eric Aerts

’s Hertogenbosch: hertogelijk oord 1590

Gevonden door Kris Van Den Berge

Materiaal: koper

Diameter: 27 mm

Gewicht: 4,85 gr

Voorzijde: Borstbeeld van Philips II naar links of rechts met kroon. Tekst: PHS ·· D:G · HISP · Z · REX · DVX · BR  (of variant). Onder het borstbeeld staat het jaartal gesplitst door een boom. De tekst is voluit: Philippus Dei gratia Hispaniarum z rex dux Brabant, wat betekent: Philips, bij Gods gratie koning van Spanje en hertog van Brabant.

Keerzijde: Gekroond Bourgondisch wapenschild met meerdere kwartieren. Tekst: DOMINVS · MIHI · ADIVTOR · wat betekent: de Heer is mijn helper.

1 = Wapen van Oostenrijk (Zilveren faas).
2 = Wapen van Valois (3 lelies).
3 = Wapen van Bourgondië (3 schuine balken in blauw en goud).
4 = Wapen van Brabant (Gouden leeuw).
5 = Wapen van Vlaanderen (Zwarte leeuw).

Datum: 1590

Muntmeester: Jan de Leeuw 1578 – 1591

Muntteken:

Slagplaats: ’s Hertogenbosch

Filips II van Spanje

Geslagen met een gewicht van ca. 5,44 gram (45 stuks uit een mark).

Referentie

BOS.4

Gedetermineerd door Eric Aerts en rimidi

’s Hertogenbosch: duit 16??

Gevonden door Dominique Quipor

Materiaal: koper

Diameter: 19,1 mm

Gewicht: 1,8 gr

Voorzijde: Gekroond Spaans wapenschild met meerdere kwartieren. Tekst: ALBERTVS. ET. ELISABET. DG (of variant), voluit: Albertus et Elisabet Dei gratia. Wat betekent: Albertus en Elisabet, bij Gods gratie ( de tekst gaat op de keerzijde verder ).

1 = Hongarije (3 dwarsbalken).
2 = Bohemen (Leeuw).
3 = Castilië (Kasteel).
4 = Leon (Leeuw met gouden kroon).
5 = Sicilië (Bestaat uit de 4 rode palen van Aragon en de adelaar van Hohenstaufen).
6 = Portugal (5 blauwe schildjes in een rand van 7 gouden kasteeltjes).
7 = Oostenrijk (Zilveren faas).
8 = Bourgondië (3 schuine balken in blauw en goud).
9 = Valois (3 Lelies).
10 = Brabant (Gouden leeuw).
11 = Vlaanderen (Zwarte leeuw).
12 = Tirol (Rode adelaar).

Keerzijde: Wapen van den Bosch met daarboven het jaartal. Tekst: ARCHID. AVST. DVC. BVR. ET. BR (of variant), voluit: Archiduces Austria duces Burgundie et Brabant. Wat betekent: aartshertogen van Oostenrijk, hertogen van Bourgondië en Brabant.

1 = Leeuw van Brabant.
2 = Leeuw van Vlaanderen.
3 = Boom (stadswapen van den Bosch)

Muntmeester: Adriaan Franszn. ( 1595 – 1604 ) ?

Slagplaats: ’s Hertogenbosch

Albrecht en Isabella


De duiten zijn geslagen op naam en op de voet van de aartshertogen Albert & Elisabeth. De duiten van 1602 t/m 1605 zijn nog geslagen op de oude voet van 102 stuks uit een mark. Dit geeft een gewicht van ca. 2,41 gram. De jaartallen 1606 t/m 1610 zijn geslagen volgens de nieuwe voet van 128 stuks uit een mark. Dit geeft een gewicht van ca. 1,92 gram per stuk. Op 30 juni 1607 verscheen een plakkaat waarin de duiten en oorden van Maastricht, den Bosch en Roermond alleen gangbaar werden verklaard in de stad van uitgifte en hun directe omgeving. Op 29 oktober 1609 werd dit plakkaat nog eens herhaald en ontving de stad Roermond het volgende schrijven met dezelfde datum van de aartshertogen: “Alzoe wy by onse brieven van placcate gedateert op huyden verboden hebben den loop ende vuytgeven van de copere munte by ulieden doen slaeghen met onsen consente, in andere plaetsen ende steden van onder ulieden schependom tot gerieve van de gemeynte aldaar, ende dat tot dien eynde de ghene die alreede zyn geslagen meer dan genoech zyn. Soe is onsen wille dat ghy van nu voirtaen gheen meerdere quantiteyt en doet munten, totter tyt toe dat wy van als naerder onderricht zynde daerop sullen gheven ander ordre”. De stad Roermond heeft dit schrijven naast zich neergelegd want er bestaan duiten van 1610 en 1611 en oorden van 1610, 1611 en 1612. Den Bosch heeft mogelijk eenzelfde schrijven gekregen maar heeft hierna de muntslag inderdaad gestaakt. Er bestaan nog wel duiten van 1610 maar de aanmaak van oorden is reeds in 1609 gestaakt. Op 30 september 1610 verscheen wederom een plakkaat dat de omloop van het kleingeld van Maastrichtse, den Bosch en Maastricht regelde. Over de geslagen aantallen van de duiten is bekend: periode 26 februari 1602 tot 26 februari 1604 ca. 351.594 stuks. Periode 13 november 1606 tot 13 november 1609 ca. 109.382 stuks.

Referentie

BOS.5

Gedetermineerd door Eric Aerts

’s Hertogenbosch: hertogelijk oord 1581 – 1594

Gevonden door Marco Sanders

Materiaal: koper

Diameter: 26 mm

Gewicht: 5 gr

Voorzijde: Borstbeeld van Philips II naar links of rechts met kroon. Tekst: PHS · D:G · HISP · Z · REX · DVX · BR · (of variant). Onder het borstbeeld staat het jaartal gesplitst door een boom. De tekst is voluit: Philippus Dei gratia Hispaniarum z rex dux Brabant, wat betekent: Philips, bij Gods gratie koning van Spanje en hertog van Brabant.

Keerzijde: Gekroond Bourgondisch wapenschild met meerdere kwartieren. Tekst: DOMINVS · MIHI · ADIVTOR · wat betekent: de Heer is mijn helper.

1 = Wapen van Oostenrijk (Zilveren faas).
2 = Wapen van Valois (3 lelies).
3 = Wapen van Bourgondië (3 schuine balken in blauw en goud).
4 = Wapen van Brabant (Gouden leeuw).
5 = Wapen van Vlaanderen (Zwarte leeuw).

Datum: van 1581 t.e.m. 1594

Muntmeester: ?

Muntteken:

Slagplaats: ’s Hertogenbosch

Filips II van Spanje

Referentie

BOS.4

Gedetermineerd door Marco Sanders

Geslagen met een gewicht van ca. 5,44 gram (45 stuks uit een mark).

’s Hertogenbosch: oord 1607

Gevonden door Marco Sanders

Materiaal: koper

Diameter: 25 mm

Gewicht: 3,45 gr

Voorzijde: Gekroond Spaans wapenschild met meerdere kwartieren. Tekst: .ALBERTVS. ET. ELISABET. D:G. ( of variant ), voluit: Albertus et Elisabet Dei gratia wat betekent: Albertus en Elisabet, bij Gods gratie ( de tekst gaat op de keerzijde verder ).

1 = Hongarije (3 dwarsbalken).
2 = Bohemen (Leeuw).
3 = Castilië (Kasteel).
4 = Leon (Leeuw met gouden kroon).
5 = Sicilië (Bestaat uit de 4 rode palen van Aragon en de adelaar van Hohenstaufen).
6 = Portugal (5 blauwe schildjes in een rand van 7 gouden kasteeltjes).
7 = Oostenrijk (Zilveren faas).
8 = Bourgondië (3 schuine balken in blauw en goud).
9 = Valois (3 Lelies).
10 = Brabant (Gouden leeuw).
11 = Vlaanderen (Zwarte leeuw).
12 = Tirol (Rode adelaar).

Keerzijde: Wapen van Den Bosch gelegen op een gekroond en scheef geplaatst stokkenkruis. Onder aan het schildje hangt het teken van de orde van het gulden vlies en aan weerszijden staat het jaartal. Tekst: +ARCHIDVCES. AVST. DVCES. BVRG. ET. B ( of variant ), voluit: Archiduces Austria duces Burgundie et Brabant, wat betekent: aartshertogen van Oostenrijk, hertogen van Bourgondië en Brabant.

1 = Leeuw van Brabant.
2 = Leeuw van Vlaanderen.
3 = Boom (stadswapen van den Bosch).

Muntmeester: Cornelis van den Leemputte ( 1606 – 1613 en 1616 – 1619 )

Slagplaats: ’s Hertogenbosch

Albrecht en Isabella

Deze oorden zijn geslagen op de nieuwe muntvoet van 1606 namelijk 64 stuks uit een mark. Dit geeft een gewicht van ca. 3,84 gram. Ook het type van de munt is gewijzigd, mogelijk om de exemplaren van de nieuwe en oude muntvoet snel van elkaar te kunnen onderscheiden. Op 30 juni 1607 verscheen een plakkaat waarin de duiten en oorden van Maastricht, den Bosch en Roermond alleen gangbaar werden verklaard in de stad van uitgifte en hun directe omgeving. Op 29 oktober 1609 en 30 september 1610 werd dit nog eens herhaald. Over de mogelijke reden tot staken van de aanmunting zie bij info van BOS.5. Over de geslagen aantallen is bekend: periode 13 november 1606 tot 13 november 1609 ca. 403.008 stuks.

Referentie

BOS.7

Gedetermineerd door Marco Sanders