Categorie: Antwerpen

De Brabantse munt te Antwerpen

De munt te Antwerpen (in het Frans Anvers) was één van de belangrijkste muntplaatsen in de toenmalige zuidelijke Nederlanden. De eerste muntslag is reeds begonnen in de Merovingische tijd (ca. 7e eeuw). In de middeleeuwen zijn er aanzienlijke hoeveelheden munten geslagen door de diverse elkaar opvolgende Brabantse hertogen. Halverwege de 15e eeuw kwam de Antwerpse bloei op zijn hoogtepunt toen Brabant de plaats innam van Vlaanderen als centrum van de economie en handel. Dit kwam doordat de stad Brugge (in Vlaanderen) steeds moeilijker bereikbaar werd voor de scheepvaart door het dichtslibben van het Zwin. Tevens ging de lakenindustrie in Vlaanderen achteruit omdat de Engelsen zelf laken gingen vervaardigen en dit vooral naar Brabant exporteerden.

Toen de opstand tegen Philips II in de noordelijke Nederlanden begon brak er voor Antwerpen ook een andere tijd aan. De Spaanse troepen die in de Nederlanden gelegerd waren sloegen steeds vaker aan het muiten en plunderen omdat hun soldij vaak maanden niet betaald werd. De stad Antwerpen werd zelf ook slachtoffer van zo’n plundering door Spaanse troepen. Zelfs voor de koningsgetrouwe zuidelijke gewesten was nu de maat vol en verbonden zij zich in 1576 middels de pacificatie van Gent met de noordelijke Nederlanden om de Spaanse troepen het land uit te werken. Vanaf die tijd was Antwerpen voor de opstandige gewesten een belangrijk bolwerk tegen de Spanjaarden. In 1585 werd Antwerpen echter na felle strijd veroverd door de Spaanse legeraanvoerder Parma. Dit betekende voor Antwerpen het einde van haar economische bloei. Honderden mensen trokken weg uit Antwerpen naar het noorden en de Schelde werd door het leger van Oranje afgesloten zodat geen schip Antwerpen meer kon bereiken. De muntslag te Antwerpen bleef echter tot in de 18e eeuw nog zeer omvangrijk. De munt werd in 1758 gesloten toen door centralisering van de muntslag werd besloten om alleen nog in Brussel munten te slaan voor de zuidelijke Nederlanden.

Muntteken

Het muntteken van de Antwerpse munt is de afbeelding van een handje, dit handje is afkomstig uit het wapen van de stad Antwerpen. In 1474 werd dit teken ingevoerd als muntmeesterteken maar bleef in gebruik als muntteken.

De afbeelding van het handje komt niet alleen op munten voor. Ook muntgewichten en bakjes van pijlgewichten dragen dit herkenningsteken van Antwerpen.

Bron: duiten.nl

Antwerpen: Bourgondische duit 1597

Gevonden door Kris Van Den Berge

Materiaal koper

Diameter: 22 mm

Gewicht: 2,69 gr

Voorzijde: Een scheef geplaatst stokkenkruis welke door een vuurijzer heen gestoken is. Van het vuurijzer springen vonken af en eronder hangt een lammetje, dit is het juweel van de Orde van het Gulden Vlies. Boven het kruis is een kroontje geplaatst en aan beide zijden van het kruis staat het gesplitste jaartal 15 / 97. Tekst: PHS. D:G. HISP. Z. REX. DVX. BRA. ( of variant ). Voluit: Philipus Dei gratia Hispaniarum z rex dux Brabant, wat betekent: Philips, bij Gods gratie koning van Spanje en hertog van Brabant.

Keerzijde: Gekroond Bourgondisch wapenschild. Tekst: DOMINVS. MIHI. ADIVTOR ( of variant ) wat betekent: de Heer is mijn helper.

1 = Wapen van Oostenrijk (in rood een zilveren dwarsbalk).
2 = Wapen van nieuw Bourgondië (blauw bezaaid met gouden lelies).
3 = Wapen van oud Bourgondië (geschuinbalkt van goud en blauw, rood omzoomd).
4 = Wapen van Brabant (in zwart een gouden leeuw, rood getongd).
5 = Wapen van Vlaanderen (in goud een zwarte leeuw, rood getongd).

Muntmeester: Jan Vets 1594 – 1598

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

Deze “Bourgondische” duiten werden net als de duiten met borstbeeld geslagen met een gewicht van 2,72 gram (90 uit een mark).

Filips II van Spanje

Referentie

ANT.9

Gedetermineerd door Eric Aerts

Antwerpen: korte 1546

Gevonden door Philip Coens

Materiaal: koper

Diameter: 19,09 mm

Gewicht: 1,80 gr

Voorzijde: Gekroond borstbeeld van Karel V naar rechts. Tekst: CA. D.G.V. IMP. HISP. REX. 1546 , voluit: Carolus V Dei gratia imperi Hispaniarum rex, wat betekent: keizer Karel V, bij Gods gratie koning van Spanje.

Keerzijde: Klauwende leeuw naar links binnen een cirkelvormige versiering.

Muntmeester: Thomas Jonghelinck ( 1542 – 1548 )

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

Op de koperen korten van Karel V staat een klauwende leeuw naar links (1) afgebeeld. Het uitgebreide wapenschild van Karel V komt niet voor op het koperen kleingeld.

De koperen korte was bij ordonnantie van 7 april 1543 ingevoerd. De exemplaren met het muntteken ster, lelie en Gelders kruisje zijn geslagen te Maastricht, Vlaanderen en Nijmegen. Op de Antwerpse exemplaren staat het muntteken handje. Het herkennen van het juiste munthuis kan problemen geven bij gesleten exemplaren. Van deze muntjes gingen er 128 in een mark werks wat een gewicht van 1,92 gram moest opleveren.

Keizer Karel V

Referentie

ANT.1

Gedetermineerd door Toon Pauwels

Antwerpen: dubbele denier 1607

Gevonden door Filip Behiels

Materiaal: koper

Diameter: 22,7 mm

Gewicht: 1,89 gr

Gekroonde letters Æ van Albertus & Elisabeth. Tekst: ALBERTVS. ET. ELISABET. D:G. (of variant). Voluit: Albertus et Elisabeth Dei gratia wat betekent: Albertus en Elisabeth, bij Gods gratie (de tekst gaat op de keerzijde verder).

Keerzijde: Gekroond wapenschild vertikaal gedeeld, het wapenschild is gelegen op een schuin geplaatst stokkenkruis met aan beide zijden het gesplitste jaartal 16 / 07. Tekst: ARCH. AVST. DVC. BVRG. ET. BRA  (of variant). Voluit: Archiduces Austria duces Burgundie et Brabant wat betekent: aartshertogen van Oostenrijk en hertogen van Bourgondië en Brabant.

1 = Oostenrijk (Zilveren faas).
2 = Bourgondië (3 schuine balken in blauw en goud).

Muntmeester: Dominique Wouters ( 1607 – 1619 )

Muntmeesterteken:

Slagplaats: Antwerpen

Geslagen aantallen: – Periode 1 april 1606 tot 7 september 1607 ca. 2.169.192 stuks.
– Periode 7 september 1607 tot 4 september 1609 ca. 522.160 stuks.

Een dubbele denier was een muntje met een waarde van twee derde oord. Het voorschrift was 96 stuks uit een mark, dit geeft een gewicht van ca. 2,56 gram per stuk.

Albrecht en Isabella

Referentie

ANT.12

Gedetermineerd door Eric Aerts

Antwerpen: oord 1750

Gevonden door Filip Behiels

Materiaal: koper

Diameter: 21,8 mm

Gewicht: 2,90

Voorzijde: Borstbeeld van Maria Theresia naar rechts met halssnoer om en oorbel in. Tekst: M. T. D.G. R. JMP. G. H. – B. REG. A. A. D. BURG. (of variant). Dit is voluit: Maria Theresia Dei gratia Romanorum imperatrix Germania, Hungaria Bohemia regina, archidux Austria, dux Burgundie, en betekent: Maria Theresia, bij Gods gratie Rooms keizerin, koningin van Duitsland, Hongarije en Bohemen, Aartshertogin van Oostenrijk en hertogin van Bourgondië.

Keerzijde: AD / USUM / BELGII / AUSTR. / 1750. /  Wat betekent: voor gebruik in de Oostenrijkse Nederlanden.

Muntmeester: Jean Buysen 1749 – 1752

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

Geslagen aantallen van de jaren 1749 t/m 1752 is totaal ca. 6.987.992 stuks.

Bij deze munten valt het op dat de letter U als U geschreven wordt en niet meer als V. Verder begint de afkorting IMP niet met een I maar met een J. Op 17 april 1752 vaardigden de Staten-Generaal een plakkaat uit waarin de zogenaamde Brabantse “Koninginne oortjes” in Staats Vlaanderen niet meer gangbaar werden verklaard voor 2 duiten maar slechts voor 1 duit.

Voorschrift 64 stuks uit een mark, dit geeft een gewicht van ca. 3,84 gram per stuk.

Maria Theresia van Oostenrijk

Referentie

ANT.23

Gedetermineerd door Eric Aerts

Antwerpen: gigot 1608

Gevonden door Filip Behiels

Materiaal: koper

Diameter: 20,8 mm

Gewicht: 1,52 gr

Voorzijde: Gekroond wapenschild  met meerdere kwartieren. Tekst:  ALBERTVS. ET. ELISABET. D:G. (of variant). Voluit: Albertus et Elisabeth Dei gratia wat betekent: Albertus en Elisabeth, bij Gods gratie (de tekst gaat op de keerzijde verder).

  1 = Oostenrijk (in rood een zilveren dwarsbalk).

2 = Bourgondië (geschuinbalkt van goud en blauw, rood omzoomd).

3 = Wapen van Brabant (in zwart een gouden leeuw, rood getongd).       

Keerzijde: Schuin geplaatst stokkenkruis welke door een vuurijzer is heen gestoken. Aan het vuurijzer hangt de keten van de orde van het gulden vlies. Tekst:  ARCHID. AVST. DVC. BVRG. ET. B (of variant). Voluit: Archiduces Austria duces Burgundie et Brabant wat betekent: aartshertogen van Oostenrijk en hertogen van Bourgondië en Brabant.

Muntmeester: Dominique Wouters ( 1607 – 1619 )

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

Geslagen aantallen: – Periode 7 september 1607 tot 4 september 1609 ca. 1.394.790 stuks.
– Periode 1 april 1615 tot 11 april 1616 ca. 3.777.776 stuks.
– Periode 11 april 1616 tot 31 maart 1617 ca. 252.864 stuks.

Geslagen volgens de nieuwe muntvoet die sinds 1606 gold. Voorschrift 128 stuks uit een mark, dit geeft een gewicht van ca. 1,92 gram per stuk.

Albrecht en Isabella

Referentie

ANT.11

Lit: Vanhoudt new 593·AN

Gedetermineerd door Eric Aerts

Antwerpen: oord 1691

Gevonden door Davy Haenen

Materiaal: koper

Diameter: ?

Gewicht: ?

Voorzijde: Gekroond vuurijzer omgeven door 3 wapenschildjes. Links Oostenrijk, rechts Bourgondië en onder Brabant. Tekst: CAROL. II. D.G. HISP. ET. INDIARUM. REX. (of variant). Voluit: Carolus II Dei gratia Hispaniarum et Indiarum rex, wat betekent: Karel II, bij Gods gratie koning van Spanje en de Indiën (de tekst gaat op de keerzijde verder).

Wapens van Oostenrijk, Bourgondië en Brabant

Keerzijde: Gekroond Spaans wapenschild (2), aan weerszijden v/d kroon het jaartal 16 / 91. Tekst: ARCH. AVS. DVX. BVRG. BRAB (of variant). Voluit: Archidux Austria dux Burgundie et Brabant, wat betekent: aartshertog van Oostenrijk, hertog van Bourgondië en Brabant.

1 = Castilië (Kasteel).
2 = Leon (Leeuw met gouden kroon).
3 = Aragon (4 rode palen).
4 = Sicilië (Bestaat uit de 4 rode palen van Aragon en de adelaar van Hohenstaufen).
5 = Portugal (5 blauwe schildjes in een rand van 7 gouden kasteeltjes).
6 = Oostenrijk (Zilveren faas).
7 = Bourgondië (3 schuine balken in blauw en goud).
8 = Valois (3 Lelies).
9 = Brabant (Gouden leeuw).
10 = Vlaanderen (Zwarte leeuw).
11 = Tirol (Rode adelaar).

Muntmeester: Pieter van Vreeckem 1691 – 1696

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

Geslagen aantallen: Periode 10 januari 1692 tot 25 april 1696 ca. 6.167.296 stuks.

Voorschrift 64 stuks uit een mark, dit geeft een gewicht van ca. 3,84 gram per stuk.

Karel II van Spanje

Referentie

ANT.20

Gedetermineerd door Eric Aerts

Antwerpen: gigot 1615

Gevonden door Andy Dobbelaere

Materiaal: koper

Diameter: ?

Gewicht: ?

Voorzijde: Gekroond wapenschild  met meerdere kwartieren. Tekst:  ALBERTVS. ET. ELISABET. D:G. (of variant). Voluit: Albertus et Elisabeth Dei gratia wat betekent: Albertus en Elisabeth, bij Gods gratie (de tekst gaat op de keerzijde verder).

  1 = Oostenrijk (in rood een zilveren dwarsbalk).

2 = Bourgondië (geschuinbalkt van goud en blauw, rood omzoomd).

3 = Wapen van Brabant (in zwart een gouden leeuw, rood getongd).       

Keerzijde: Schuin geplaatst stokkenkruis welke door een vuurijzer is heen gestoken. Aan het vuurijzer hangt de keten van de orde van het gulden vlies. Tekst: ARCHID. AVST. DVC. BVRG. ET. B (of variant). Voluit: Archiduces Austria duces Burgundie et Brabant wat betekent: aartshertogen van Oostenrijk en hertogen van Bourgondië en Brabant.

Muntmeester: Dominique Wouters ( 1607 – 1619 )

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

Geslagen aantallen: – Periode 7 september 1607 tot 4 september 1609 ca. 1.394.790 stuks.
– Periode 1 april 1615 tot 11 april 1616 ca. 3.777.776 stuks.
– Periode 11 april 1616 tot 31 maart 1617 ca. 252.864 stuks.

Geslagen volgens de nieuwe muntvoet die sinds 1606 gold. Voorschrift 128 stuks uit een mark, dit geeft een gewicht van ca. 1,92 gram per stuk.

Albrecht en Isabella

Referentie

ANT.11

Lit: Vanhoudt new 593·AN

Gedetermineerd door Eric Aerts

Antwerpen, Maastricht ?Bourgondische duit 1597

Gevonden door Kris Van Den Berge

Materiaal: koper

Diameter: 22 mm

Gewicht: 1,72 gr

Voorzijde: Een scheef geplaatst stokkenkruis welke door een vuurijzer heen gestoken is. Van het vuurijzer springen vonken af en eronder hangt een lammetje, dit is het juweel van de Orde van het Gulden Vlies. Boven het kruis is een kroontje geplaatst en aan beide zijden van het kruis staat het gesplitste jaartal 15 / 97. Tekst: PHS. D:G. HISP. Z. REX. DVX. BRA. ( of variant ). Voluit: Philipus Dei gratia Hispaniarum z rex dux Brabant, wat betekent: Philips, bij Gods gratie koning van Spanje en hertog van Brabant.

Keerzijde: Gekroond Bourgondisch wapenschild. Tekst: DOMINVS. MIHI. ADIVTOR ( of variant ) wat betekent: de Heer is mijn helper.

1 = Wapen van Oostenrijk (in rood een zilveren dwarsbalk).
2 = Wapen van nieuw Bourgondië (blauw bezaaid met gouden lelies).
3 = Wapen van oud Bourgondië (geschuinbalkt van goud en blauw, rood omzoomd).
4 = Wapen van Brabant (in zwart een gouden leeuw, rood getongd).
5 = Wapen van Vlaanderen (in goud een zwarte leeuw, rood getongd).

Muntteken: handje of ★

Slagplaats: Brabant ( Antwerpen, Maastricht )

Filips II van Spanje

Referentie

Gedetermineerd door Eric Aerts

Antwerpen: korte 1556

Gevonden door Marc Boeckhout

Materiaal: koper

Diameter: ?

Gewicht: ?

Voorzijde:  Gekroond borstbeeld van Karel V naar rechts. Tekst: CA. D.G.V. IMP. HISP. REX.  1556, voluit: Carolus V Dei gratia imperi Hispaniarum rex, wat betekent: keizer Karel V, bij Gods gratie koning van Spanje.

Keerzijde: Klauwende leeuw naar links binnen een cirkelvormige versiering.

Muntmeester: Adriaen Noirot ( 1555 – 1560 )

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

Op de koperen korten van Karel V staat een klauwende leeuw naar links (1) afgebeeld. Het uitgebreide wapenschild van Karel V komt niet voor op het koperen kleingeld.

De koperen korte was bij ordonnantie van 7 april 1543 ingevoerd. De exemplaren met het muntteken ster, lelie en Gelders kruisje zijn geslagen te Maastricht, Vlaanderen en Nijmegen. Op de Antwerpse exemplaren staat het muntteken handje. Het herkennen van het juiste munthuis kan problemen geven bij gesleten exemplaren. Van deze muntjes gingen er 128 in een mark werks wat een gewicht van 1,92 gram moest opleveren.

Keizer Karel V

Referentie 

ANT.1

Gedetermineerd door Eric Aerts

Antwerpen: dubbel oord 1750

Gevonden door Dominique Quipor

Materiaal: koper

Diameter: 27 mm

Gewicht ( uitgifte ): 7,65 gr

Voorzijde: Borstbeeld van Maria Theresia naar rechts met halssnoer om en oorbel in. Tekst: M. T. D.G. R. JMP. G. H. B. REG. A. A. D. BURG. (of variant). Voluit: Maria Theresia Dei gratia Romanorum imperatrix, Germania, Hungaria, Bohemia regina, archidux Austria, dux Burgundie, wat betekent: Maria Theresia, bij Gods gratie Rooms keizerin, koningin van Duitsland, Hongarije en Bohemen, Aartshertogin van Oostenrijk en hertogin van Bourgondië.

Keerzijde: Binnen een takkenversiering in zes regels: AD / USUM / BELGII / AUSTR. / 1750. / . Wat betekent: voor gebruik in de Oostenrijkse Nederlanden.

Muntmeester: Jean Buysen 1749 – 1752

Muntteken:

Slagplaats: Antwerpen

Geslagen aantallen van de jaren 1749 t/m 1752 is totaal ca. 2.473.356 stuks. In 1753 zijn ca. 139.556 stuks geslagen en in 1754 zijn er ca. 47.496 stuks geslagen waarschijnlijk nog van 1753.

Bij deze munten valt het op dat de letter U als U geschreven wordt en niet meer als V. Verder begint de afkorting IMP niet met een I maar met een J.

Voorschrift 32 stuks uit een mark, dit geeft een gewicht van ca. 7,69 gram per stuk.

Maria Theresia van Oostenrijk

Referentie

ANT.24

Lit: nieuwe Vh 824 AN

Gedetermineerd door Eric Aerts